Osmanlı Müelliflerinden Ahmed Âsım Efendi’nin İrade-i Cüz’iyye Risalesi ve Probleme Yaklaşımı - Soysal, Mehmet Fatih (My University, 2003)
Osmanlı ulemâsının kelâm sahasında yaptıkları çalışmalar yeterince araştırılmamış ve medreselerde Eş'arî müelliflerin eserlerinin okutulması sebebiyle Osmanlı'da Mâtürîdî kelâmının söz konusu olmadığı sıkça tekrarlanan ifâdelerin başında yer amıştır. Ayrıca insan hürriyetinin temelini oluşturan irâde konusunda da yapılan çalışmalar hemen hemen hiç görülmemiştir. Halbuki bu konuda yapılan çalışmalar gözden geçirildiğinde Osmanlı âlimlerinin Mâtürîdîliğe büyük ehemmiyet atfettiklerini, Eş'arîlikle itham edilmelerine rağmen Eş'arî'yi sert bir şekilde eleştirdikleri görülür. Ayrıca Eş'arî'nin ifâdelerinin, insanın sorumluluğunun kaynağı olan hürriyeti ortadan kaldırdığını düşünmektedirler.. Onların düşüncelerini öğrenmenin yolu da bizzât yazdıkları risâle ve eserlerden geçmektedir ki bu çalışmada yapılanlardan biri de budur. Ayrıca Osmanlı Devletinin son dönemlerinde yaşamış olan Ahmed Âsım Efendi irâde konusunda bir risâle yazmış ve bu risâlede Mâtürîdiyye âlimlerinin yolundan gitmiş eleştirisini yaptığı kelâm okullarını tekfir etme gibi aşırılığa düşmemiştir. Eserinin önemi, Osmanlı kelâmına dâir literatür vermesi ve insan hürriyetini temele almasıdır. The works of the Ottoman ulemâ on kelâm (Islamic theology) have not been examined in detail. It is often stated that the students of the medreses read the books written by Eş'ârî scholars and that they did not examine the books written by Mâturîdî scholars. Thus, it is often stated that there was no Mâturîdî kelâm in the Ottoman state. Moreover, the works of the Ottoman scholars on irâde, which is the basis of the human freedom, have been neglected. Nevertheless, if we examine the works of the Ottoman ulemâ on this subject, we will realize that the Ottoman ulemâ attached great importance to the Mâturîdiyye and we will also realize that they criticized Eş'ârî harshly in spite of the fact that they were known as the followers of the Eş'ârî school. They also think that Eş'arî's expressions annihilate the scope of freedom, which is the source of human responsibility. One way of learning their thoughts is to study treatises and other works written by themselves. This study follows this path. Also Ahmed Âsım Efendi, who lived in the later period of the Ottoman state, wrote a treatise on irâde and he followed the path of Mâturîdî ulemâ in his treatise. Nevertheless, he did not resort to accuse the other schools of kelâm, which were subject to his criticism, of infidelity (küfr). Importance of this work derives from the fact that it gives the literature on the works on kelâm in the Ottoman state and that it takes the issue of human freedom as the core of study.
Keywords: Din; İslam Dini; Tefsir ve tefsir ilmi