Fuzuli’nin Divan’ındaki gazellerinde tasavvufi kavramlar - Allahverdiyev, İbrahim (My University, 2003)
Her zaman büyük mütefekkirlerin eserleri incelenmiş, onların günümüzde nasıl ele alınacağına bakılmıştır. Hakkında çok sayıda, bir çok dillerde ( Türkçe, Rusça, Farsça, Almanca ve b.) çalışma yapılmış olan büyük Türk şairi, edibi, alimi, arifi Fuzûlî'ye günümüze kadar büyük önem verilmiş, yarattığı sanat ve marifet harikaları yüksek değerlere haiz bulunmuştur. O Azeri Türk medeniyetinin temel taşlarından birini oluştan, yerini kimsenin dolduramayacağı, büyük bir irfan sahibidir. Biz büyük şairin Divân'ını inceleyerek oradaki tasavvufî motifleri ele almaya çalıştık. Baştan itibaren onun en fazla önem verdiği konuları sırasıyla ele aldık. Aşkla başlayıp, varlık konusuyla son bulan çalışmamızda şairin kullandığı tasavvufî kavramların, aslî anlamında mı yoksa başka bir manada mı ele aldığını inceledik. Varlık ve varlık mertebeleri, vahdet, hakîkat gibi konuların da merkezinde aşk bulunmaktadır. Fuzûlî genellikle konularla ilgili olarak geniş açıklamalar yapmamış,

lakin derin ifadelerle fikirlerini açıklamıştır.. İster Kuranda, isterse de kendinden önce yaşamış alimlerin eserlerinde geniş bir biçimde yer alan konuların bir veya birkaç beyitte büyük ustalıkla işlenmiş olduğuna şahit olmaktayız. İster mistik tasavvur ve inançlar, ister ananevi halk müdrikliği ile bağlı deyimler veya Kuran ayetleri, hadis ve başka İslam kaynaklarından alınmış örnek misaller, ister astronomi ve tabiat ilminden alınmış ilmi mülahazalar veya diğer medeniyetlerden gelen düşünceler, isterse de hikmet ve marifet dünyasının derin, tezatlı ve mürekkep anlamları ulu sanatkara has olan ilâhî ilham ve bedii tahayyül dehasından, aşk ve zevk çeşmesinden süzülerek billurlaşan fesahatli, benzersiz ve güzel biçimli söz incileri şeklinde takdim ediliyor. . Recently the achievements of the most populer authers are consired and they are studied on diiferent subjects.Fuzuli about whom a lot of achievements are there in different languages as Turkish, Rassian, Persian and Germany and who is the most famous poet ,literary man; has alot of achievements which are really important;even in nowadays. His art worderful achievements is know all over the world. In this tesis, we tried to explain its sufism and sufic motives. He is one of the most popular represant of the Azerian -Turkish civilization. In this tesis,we considered his important subjets in a chronological order. Firstly we tried to tell about its love for Allah and then general evaluation of his life and his sufism terms are explained. At the same time his sufism terms's meaning are considered according to his usage which can be in real meaning or in figurative sense. we explained his love and related subjects and his moralitic terms and at the end of the tesis we tell about existing. One of the most important thing to pay attention here is that his love is different from the other loves. Because he explained his feeling and thoughts cleverly when he lost his self-control because of his love and this stiation is very dissapointing subject here. Love is in the cente of the existence, unity (vahdet) and reality (hakikat). Fuzuli didn't explained about his subject very much and he told about them briefly and brough about his feeling to the point. The other subject to pay attention here is that his Divan consists of a lot of little summuries.The subjects which are in not only in Koran but also in the achievements which are belong to previous poets are explained by him briefly, masterly and perfectly. Finally it has a large value to say repeatly that Fuzuli has a large knowledge which helps to save national soul, unity and cooparition.
Keywords: Edebiyat; Osmanlıca edebiyat; Osmanlıca şiir (Divan şiiri); Türk Edebiyatı