Edebiyat sosyolojisi bağlamında Halide Edib Adıvar'ın romanlarında sosyal meseleler - Baylan Aslan, Hiranur (My University, 2025)
Halide Edib Adıvar (1882-1964) roman yazarı olmanın ötesinde hayatını yazmaya adamış çok yönlü bir şahsiyettir. Halide Edib’in medeniyet değişiminin yaşandığı bir devirde yaşamış olması onu toplumsal olayların öznesi haline getirmiştir. Romanlarındaki sosyal meselelerin öznesi olması onun romanlarını gayriresmî tarihî belgeler olarak okumayı mümkün kılar. Halide Edib birçok yazısında ve röportajında yazdıklarının gerçek hayatta gördükleri olduğunun altını çizer ki bu da romanlarını ayrıca değerli kılar. Medeniyet değişiminin bir yansıması olan Doğu-Batı meselesinin yanında din, kadın, savaş ve siyaset konuları romanlarında geniş yer tutar. Halide Edib’in bu konulardaki tespitlerini ve fikirlerini romanlarından okumak mümkündür. Tezimizde Halide Edib’in batılılaşma, din, kadın, savaş ve siyaset konularındaki fikirlerinin romanlarında nasıl ele alındığını, bu konulardaki tespitlerini, eleştirilerini ve çözüm reçetelerini ortaya koymaya çalıştık. Halide Edib, özellikle son dönem romanlarında sosyal meselelere ağırlık vermiş olsa da ilk romanlarından itibaren kadın ve batılılaşma meselesi başta olmak üzere toplumda var olan aksaklıkları romanlarına taşımıştır. Heyula (1909), Raik’in Annesi (1909), Seviye Talip (1910), Handan (1912), Son Eseri (1913), Mev‘ut Hüküm (1917) romanlarında kadın konusu yoğun olarak işlenirken Yeni Turan (1912)’da siyaset, Ateşten Gömlek (1922) ve Vurun Kahpeye (1923) romanlarında Millî Mücadele, Kalp Ağrısı (1924), Zeyno’nun Oğlu (1926), Sinekli Bakkal (1936), Tatarcık (1939), Sonsuz Panayır (1946), Âkile Hanım Sokağı (1958), İstanbul’da Bir Yabancı (1960) romanlarında Batılılaşma meselesi geniş yer tutar. Öne çıkan bu meselelerin haricinde diğer meselelere de temas eden Halide Edib, ilk romanından son romanına kadar sosyal meseleleri romanlarına taşımıştır.

Halide Edib Adıvar (1882-1964) was a multifaceted personality who devoted her life to writing beyond being a novelist. Halide Edib's life during a period of civilizational change made her the subject of social events. The fact that she was the subject of the social issues in her novels makes it possible to read her novels as unofficial historical documents. In many of her writings and interviews, Halide Edib emphasizes that what she wrote was what she saw in real life, which also makes her novels valuable. Alongside the East-West issue, which is a reflection of the transformation of civilization, topics such as religion, women, war, and politics occupy a large place in her novels. It is possible to read Halide Edib's observations and ideas on these subjects in her novels. In our thesis, we have attempted to reveal how Halide Edib's ideas on Westernization, religion, women, war, and politics are addressed in her novels, as well as her observations, criticisms, and proposed solutions on these subjects. Although Halide Edib focused on social issues, especially in her later novels, she addressed the shortcomings in society, particularly the issues of women and Westernization, in her novels from the very beginning. Heyula (1909), Raik’in Annesi (1909), Seviye Talip (1910), Handan (1912), Son Eseri (1913), Mev‘ut Hüküm (1917) deal intensively with the subject of women, while Yeni Turan (1912) deals with politics, Ateşten Gömlek (1922) and Vurun Kahpeye (1923) deal with the National Struggle, Kalp Ağrısı (1924), Zeyno’nun Oğlu (1926), Sinekli Bakkal (1936), Tatarcık (1939), Sonsuz Panayır (1946), Âkile Hanım Sokağı (1958), and İstanbul’da Bir Yabancı (1960) deal extensively with the issue of Westernization. In addition to these prominent issues, Halide Edib also touches on other issues, bringing social issues into her novels from her first to her last.
Keywords: Adıvar, Halide Edib, 1885-1964; Adıvar, Halide Edip, 1885-1964; Batılılaşma; Criticism and interpretation; Edebiyat Sosyolojisi; Eleştiri ve Yorum; Halide Edib Adıvar; Literary Sociology; Millî Mücadele Westernization; National Struggle; Social life in literature; Sosyal yaşam, Edebiyatta