Edirne Kadısı Mustafa İsâmeddin Efendi ve Tercüme-i Risâle-i Hakkıyye adlı eseri - Koyuncu, Hafizenur (My University, 2025)
Tercüme-i Risâle-i Hakkıyye eserinin müellifi Mustafa b. Abdullah b. Sâlim’dir. Künyesi Ebü’l-İsmet olan Mustafa Efendi aynı zamanda İsâmeddin lakabıyla da tanınmaktadır. Nisbesinden de Üsküdarlı olduğu anlaşılmaktadır. Dinî ve edebî ilimleri tahsil ettikten sonra imtihanla ilmiye sınıfına girmiştir. Üsküdar ve Edirne’de müderrislik görevinde bulunmuştur. Kaynaklarda kadılık yaptığı da aktarılmıştır. Nakşbendiyye tarikatına girerek Kâşgarlı Abdullah Nidâî’den hilâfet alan İsâmeddin Mustafa Efendi Üsküdar’da 1203/ 1789 tarihinde vefat ettiği anlaşılmaktadır. Hayatı boyunca ilimle iştigal ettiği anlaşılan İsâmeddin Efendi birçok eser telif etmiştir. Bu eserleri arasında hocası Abdullah Nidâî Kâşgarî’ye ait olan Farsça olarak kaleme alınmış Risâle-i Hakkıye adlı eserin tercümesi de vardır. Bu eserde Nakşbendî tarikatının usul esas ve görüşleri ele alınmıştır. İsâmeddin Efendi bu eseri Tercüme-i Risâle-i Hakkıyye olarak isimlendirmiştir. Çalışmamızda Mustafa İsâmeddin Efendi ve Abdullah Nidâî hakkında biyografik bilgiler verilmekle birlikte ağırlıklı olarak Tercüme-i Risâle-i Hakkıyye adlı eseri konu edineceğiz. İsâmeddin Efendi’nin tercüme ettiği bu eser çeşitli kütüphanelerde yazma nüsha halinde bulunmaktadır. Çalışmamızı dört bölüm halinde ele almayı planlamaktayız. İlk bölümde İsâmeddin Efendi ve Abdullah Nidâî’nin biyografilerine yer vereceğiz. İkinci bölümde ise Risâle-i Hakkıyye isimli eserin içeriğinden bahsedeceğiz. Metinde geçen tasavvufî konuları Nakşbendî tarikatını esas alarak değerlendireceğiz. Üçüncü bölümde ise öncelikle elde ettiğimiz Tercüme-Risâle-i Hakkıyye’ adlı eserin yazma nüshalarından bir tanesini ana eser olarak ele alıp diğerlerini kontrol metni olarak kullanarak çevrim yazı çalışması yapacağız. Dördüncü bölümde ise Tercüme-i Risâle-i Hakkıyye eserimizin sadeleştirilmiş ve anlaşılır hale getirilmiş şekilde sunacağız. Sonuç kısmında tezimizle ilgili bütün bir değerlendirme yapılıp elde edilen bulgu ve tespitler aktarılacaktır.

The author of Tercüme-i Risâle-i Hakkıyye is Mustafa b. Abdullah b. Sâlim. Known by the honorific Ebü’l-İsmet, he was also referred to by the title İsâmeddin. His nisba indicates that he was from Üsküdar. After completing his studies in religious and literary sciences, he entered the ilmiye (religious scholarly class) through examination. He served as a müderris (professor) in Üsküdar and Edirne. Some sources also report that he held the position of kadı (judge). Having joined the Naqshbandiyya Sufi order, İsâmeddin Mustafa Efendi received khilafah (authorization) from Abdullah Nidâî of Kashgar. It is understood that he passed away in Üsküdar in the year 1789. It is evident that İsâmeddin Efendi devoted his life to scholarly pursuits and authored numerous works. Among these is a translation of the Persian treatise Risâle-i Hakkıyye, written by his teacher Abdullah Nidâî al-Kashgharî. This work discusses the principles, fundamentals, and views of the Naqshbandī order. İsâmeddin Efendi titled his translation Tercüme-i Risâle-i Hakkıyye. In this study, we will provide biographical information on both Mustafa İsâmeddin Efendi and Abdullah Nidâî, while focusing primarily on the work Tercüme-i Risâle-i Hakkıyye. This translated work by İsâmeddin Efendi is preserved in manuscript form in various libraries. Our study is planned to be structured in three main chapters. In the first chapter, we will present the biographies of İsâmeddin Efendi and Abdullah Nidâî. The second chapter will address the content of Risâle-i Hakkıyye, analyzing the Sufi concepts within the framework of the Naqshbandī tradition. In the third chapter, we will conduct a transliteration study by selecting one manuscript copy of Tercüme-i Risâle-i Hakkıyye as the primary source and using the others as reference texts. The Latinized version of this work will be presented to the reader. In the fourth chapter, we will present our work, Tercüme-i Risale-i Hakkıyye, in a simplified and understandable form. In the conclusion section, a complete evaluation of our thesis will be made and the findings and determinations will be conveyed.
Keywords: Abdullah Nidâî; Abdullah Nidāʾī; Kāshgharī Lodge; Kâşgarî Tekkesi; Mustafa Isâmeddīn; Mustafa İsâmeddîn; Nakşbendî; Naqshbandiyya; Risâle-i Hakkıyye; Sufism; Tasavvuf