Toplum temelli rehabilitasyon modelleri üzerine bir inceleme : engellilerin sosyal rehabilitasyonu - Baysal, Şaban (My University, 2019)
ÖZETTOPLUM TEMELLİ REHABİLİTASYON MODELLERİ ÜZERİNE BİR İNCELEME:ENGELLİLERİN SOSYAL REHABİLİTASYONUDezavantajlılık, günümüzde her toplumda gittikçe önemi artmakta, tartışılmakta ve çözüm önerileri ve uygulamaları geliştirilmeye çalışılmakta olan bir sorundur. Yaşlılar, bağımlılar, sokakta yaşayan çocuklar, göçmenler vb. grupların yanı sıra bu tez çalışmasının konusu olan engelliler dezavantajlı gruplardan birini oluşturmaktadır.Engelliler açısından doğuştan ya da sonradan meydana gelen engeller, toplumda çeşitli engellerle karşılaşılmasına, dolayısıyla dezavantajlılık durumuna yol açmakta,engelli kişilerin toplumla bütünleşmelerine engel oluşturmaktadır. Devletler sosyal politikalar ile dezavantajlı durumdaki kesimlerin sorunlarına çeşitli yöntemlerle çözümler üretmeye yönelik adımlar atmaktadır. Engelliler konusunda bu yöntemlerden en önemlisi sosyal rehabilitasyondur.Bu tez çalışmasında engellilerin toplumla bütünleşmesini amaçlayan sosyal rehabilitasyonun ne olduğu, nasıl bir içerik taşıdığı, engellilerin yaşam kalitesine nasıl bir katkı sağladığı üzerinde durulmuştur. Betimsel bir çalışma olan ve bu tezde özellikle sosyal rehabilitasyon süreci sonucunda bir yöntem, bir strateji olarak oluşmuş olan Toplum Temelli Rehabilitasyon Modelinin(TTR)incelenmesi amaçlanmıştır. Engelli kişilerin yaşam koşullarını kendi toplumları içinde iyileştirmeyi amaçlayan ve bir toplumsal kalkınma modeli olarak ortaya çıkan TTR programları, dünyada ve ülkemizde uygulanan örnekler üzerinden ele alınmaya çalışılmıştır. TTR modellerinin engellilerin yaşamına nasıl bir etki ettiği ve yaşam kalitesini artırmaya nasıl bir katkı sağladığı ele alınmıştır.İÇİNDEKİLERÖZETiABSRACTiiİÇİNDEKİLERiiiTABLO LİSTESİviiŞEKİL LİSTESİviiiEK LİSTESİviiiKISALTMALARixGİRİŞ1BÖLÜM 1TEMEL KAVRAMLAR: DEZAVANTAJLI GRUPLAR VE ENGELLİLER1.1. Dezavantajlı Grup Kavramı51.1.2. Dezavantajlı Gruplar Kategorisi61.2. Sosyal Politika ve Sosyal Devlet İlişkisi71.2.1. Refah Devletinin Tanımı ve Oluşumu101.2.1.1. Sosyal Devlet ve Dezavantajlı Gruplar111.2.1.1.1. Dezavantajlı Grup Olarak Engelliler131.2.1.1.1.1. Engellilik Tarihi131.2.1.1.1.2. Engellilik İle İlgili Sınıflandırma Modelleri171.2.1.1.1.2.1.Geleneksel Model181.2.1.1.1.2.2.Tıbbi Model181.2.1.1.1.2.3. Sosyal Model201.2.1.1.1.2.3.1. Engellilerde Erişilebilirlik/ Ulaşılabilirlik221.3. Engelliliğin Tanımlanması ve Ölçütleri231.3.1. Uluslararası Kurumların Engelli Tanımlamaları ve Ölçütleri251.3.1.1. İşlevsellik, Yeti yitimi ve Sağlığın Uluslararası Sınıflandırılması'na göre (ICF) Engellilik Tanımı251.3.1.2. Dünya Sağlık Örgütü'nce(DSÖ) Yapılan Engeli Tanımı261.3.1.3. Birleşmiş Milletler (BM) Tarafında Yapılan Engeli Tanımı271.3.1.4. Uluslararası Çalışma Örgütü'ne (UÇÖ ) Göre Engelli Tanımı271.3.1.5. Ayrımcılığa Karşı Fiziksel Yetiyitimi Olanların Birliği(UPIAS) Engelli Tanımı281.3.1.6. NIDRR''IN (ABD Ulusal Engellilik Ve Rehabilitasyon Araştırma Enstitü'ü) Engelli Tanımı28BÖLÜM 2DEZAVANTAJLI GRUPLARIN SOSYAL REHABİLİTASYONU: SOSYAL REHABİLİTASYONUN TANIMI, ÖZELLİKLERİ VE UYGULAMALARI2.1. Sosyal Rehabilitasyon Kavramı332.2. Sosyal Rehabilitasyonun Amacı, Kapsamı ve Önemi352.3. Sosyal Rehabilitasyonun Politikası352.4.Tıbbi Sosyal Hizmet ve Sosyal Rehabilitasyon372.5. Sosyal Rehabilitasyonun Hizmet Alanları382.5.1. Ruh Sağlığı Alanındaki Hizmeti382.5.2. Suçluluk Alanındaki Hizmeti392.5.3.Terör ve Toplumsal Olaylardan Etkilenenlere Yönelik Hizmeti402.5.4. Yaşlılara Yönelik Hizmeti412.5.5. Sokakta Yaşayan ve Sokakta Çalışan Çocukları Kapsayan Hizmeti422.5.6. Kronik Hastalıklar Alanındaki Hizmeti432.5.7. Doğal Afetler Ve Olağanüstü Durumlara Maruz Kalan Kişilere Yönelik Hizmeti452.5.8. Korunmaya Muhtaç Kişilere Yönelik Hizmeti462.5.9. Engellilere Yönelik Sosyal Rehabilitasyon Hizmeti472.6. Sosyal Rehabilitasyonun Özelikleri Ve İlkeleri492.6.1. Sosyal Rehabilitasyon Hizmetlerinin Ekip Çalışmasına Dayanması502.6.1.1. Etkili Bir Ekip Çalışması İçin Gerekli Olan Bireysel Koşullar 512.6.1.2. Etkili Bir Ekip Çalışması İçin Gerekli Olan Örgütsel Koşullar512.6.2. Sosyal Rehabilitasyon Ekibi Kimlerden Oluşur?522.6.2.1. Sosyal Rehabilitasyon Sürecinde Sosyal Hizmet Uzmanının Rolü532.7. Sosyal Rehabilitasyon Hizmetinin İçeriği562.8. Sosyal Rehabilitasyon Programlarının Dünyadaki Uygulamaları642.8.1. İngiltere’deki Uygulamalar652.8.2. Danimarka'daki Uygulamalar662.8.3. Japonya'daki Uygulamalar672.8.4. İsrail'deki Uygulamalar672.8.5. Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Uygulamalar69BÖLÜM 3TOPLUM TEMELLİ REHABİLİTASYON: TANIMI, GELİŞİMİ VE UYGULANMASI3.1. Toplum Temelli Rehabilitasyonun (TTR) Tanımlanması733.2. Toplum Temelli Rehabilitasyonun Tarihsel Gelişimi763.2.1. TTR ProgramlarınınOluşumu763.2.2. TTR Programlarının Uygulaması ve Geliştirilmesi783.3. TTR'nin Temel Esasları823.4. TTR’nin Yürütülmesi İçin Sektörler ve Rolleri843.4.1. Toplum Temelli Rehabilitasyon Çalışmalarının Güçlendirilmesi873.4.2.Toplumdaki Engellilerin Tespiti873.4.3. Toplum Temelli Rehabilitasyonun Yönetimi883.4.3.1. Engellilerin Topluma Kazandırılması893.4.3.2. TTR Programlarında Eğitim903.4.3.2.1.TTR Programlarında Kurslar913.4.3.2.1.1. TTR Programlarında Kurs modelleri923.5. Toplum Temelli Rehabilitasyon ile Sosyal Rehabilitasyon Arasındaki Farklar933.6. Dünyada Uygulanan TTR Modelleri953.6.1. Hindistan Örneği953.6.2. İtalya Örneği963.6.3. Uganda Örneği983.6.4. İsveç Örneği1003.6.5. Malezya Örneği1003.6.6. Fiji Örneği101BÖLÜM 4TÜRKİYE'DE ENGELLİLER SORUNU VE TOPLUM TEMELLİ REHABİLİTASYON (TTR)MODELİNİN UYGULAMA ÖRNEKLERİ4.1. Osmanlı Devleti'nde Engellilere Yönelik Uygulamalar ve Tarihsel Süreç1054.2.Türkiye'de Engelli Haklarının Tarihsel Gelişimi1074.3. Türkiye'de Engellilik Profili ve Engellilik Tanımlanması1094.4. Türkiye'de Engellilere Dönük Rehabilitasyon Alanında Uygulanan Politikalar1124.4.1. Medikal (Tıbbî ) Rehabilitasyon1124.4.2. Psiko-sosyal Rehabilitasyon1134.4.3. Mesleki Rehabilitasyon1134.5.Türkiye'de Engellilere Yönelik Sivil Toplum Örgütleri1144.6.Türkiye'de Toplum Temelli Rehabilitasyon Hizmetleri1154.6.1.Türkiye'de Uygulanan TTR programları1164.6.2. Ulaşılabilir Yaşam Derneği 'nin TTR Uygulamaları1164.6.3. İstanbul'da 2002 ve 2005 Yılları Arasında TTR Programı1164.6.3.1. İstanbul TTR Modelinde Çocuk Engelliliği Çalışmaları1174.6.3.2. İstanbul TTR Modelinde Yaşlı Engelliliği Çalışmaları1184.6.6. Ankara Sincan’da Başbakanlık Engelliler İdaresi Başkanlığı'nun TTR Uygulaması Örneği1204.6.6.1. Türkiye' de TTR Programının Metodu: Ankara 2004-2005 Sincan Örneği1204.6.7. Altındağ Bölgesinde TTR Uygulaması1224.6.8. Bolu’da TTR Uygulamaları1234.6.9.Toplum Temeli Ruh Sağlığı Hizmeti123BÖLÜM 5TOPLUM TEMELLİ REHABİLİTASYONDA SİVİL TOPLUM KURULUŞLARININ ROLÜ: ÜMRANİYE ÖRNEĞİ5.1 Araştırmanın Amacı ve Önemi1275.2. Araştırmanın Yöntemi: Ümraniye’de Kesitsel Bir Çalışma1285.3. Ümraniye İlçesinde Engellilerle İlgili STK’lar1305.3.1. Ümraniye İlçesi Hakkında Kısa Bilgi1305.3.1.2. Ümraniye İlçesinde Engellilerle İlgili STK'lar1305.3.2. Görüşmelerde Elde Edilen Bilgiler1315.3.2.1. STK Yöneticilerinin Sosyo-Ekonomik Profili1315.3.2.2. STK Yöneticilerinin Engellilere Dönük Rehabilitasyon Modelleri Konusundaki Yaklaşımları132SONUÇ VE ÖNERİLER144EKLER147KAYNAKÇA152

ABSRACTAN INVESTIGATION ON THE SOCIETY BASED REHABILITATION MODELS:SOCIALREHABILITATION OF DISABILITIESDisadvantageousness, at the present time, has become an increasingly important problem in every society and it has been widely discussed in order to develop solutions and models. The subject of this thesis is disabled people who are among the disadvantageous groups along with the elderly, addicts, children living on the streets, migrants etc. Disabilities, congenital or not, create various barriers or disadvantageousness, thus impede barriers for disabled people’s integration into society. States are taking steps to produce solutions to the problems of disadvantaged groups through social policies. In this regard, social rehabilitation is one of the most important approach.This thesis examines social rehabilitation approach which aims to integrate disabled people to the society; it explores what social rehabilitation approach is, its content, and how it contributes to the life quality of disabled people. As a descriptive study, it aims particularly to investigate, Community Based Rehabilitation (CBR) models which have been developed as a strategy stemmed from the social rehabilitation approach. CBR models, which have emerged as a program of social development and aim to improve disabled persons’ life conditions in their own community,are examined in different countries and in Turkey. It has been discussed how CBR models have an impact on the life of the disabled and how it contributes to develop their quality of life. İÇİNDEKİLERÖZETiABSRACTiiİÇİNDEKİLERiiiTABLO LİSTESİviiŞEKİL LİSTESİviiiEK LİSTESİviiiKISALTMALARixGİRİŞ1BÖLÜM 1TEMEL KAVRAMLAR: DEZAVANTAJLI GRUPLAR VE ENGELLİLER1.1. Dezavantajlı Grup Kavramı51.1.2. Dezavantajlı Gruplar Kategorisi61.2. Sosyal Politika ve Sosyal Devlet İlişkisi71.2.1. Refah Devletinin Tanımı ve Oluşumu101.2.1.1. Sosyal Devlet ve Dezavantajlı Gruplar111.2.1.1.1. Dezavantajlı Grup Olarak Engelliler131.2.1.1.1.1. Engellilik Tarihi131.2.1.1.1.2. Engellilik İle İlgili Sınıflandırma Modelleri171.2.1.1.1.2.1.Geleneksel Model181.2.1.1.1.2.2.Tıbbi Model181.2.1.1.1.2.3. Sosyal Model201.2.1.1.1.2.3.1. Engellilerde Erişilebilirlik/ Ulaşılabilirlik221.3. Engelliliğin Tanımlanması ve Ölçütleri231.3.1. Uluslararası Kurumların Engelli Tanımlamaları ve Ölçütleri251.3.1.1. İşlevsellik, Yeti yitimi ve Sağlığın Uluslararası Sınıflandırılması'na göre (ICF) Engellilik Tanımı251.3.1.2. Dünya Sağlık Örgütü'nce(DSÖ) Yapılan Engeli Tanımı261.3.1.3. Birleşmiş Milletler (BM) Tarafında Yapılan Engeli Tanımı271.3.1.4. Uluslararası Çalışma Örgütü'ne (UÇÖ ) Göre Engelli Tanımı271.3.1.5. Ayrımcılığa Karşı Fiziksel Yetiyitimi Olanların Birliği(UPIAS) Engelli Tanımı281.3.1.6. NIDRR''IN (ABD Ulusal Engellilik Ve Rehabilitasyon Araştırma Enstitü'ü) Engelli Tanımı28BÖLÜM 2DEZAVANTAJLI GRUPLARIN SOSYAL REHABİLİTASYONU: SOSYAL REHABİLİTASYONUN TANIMI, ÖZELLİKLERİ VE UYGULAMALARI2.1. Sosyal Rehabilitasyon Kavramı332.2. Sosyal Rehabilitasyonun Amacı, Kapsamı ve Önemi352.3. Sosyal Rehabilitasyonun Politikası352.4.Tıbbi Sosyal Hizmet ve Sosyal Rehabilitasyon372.5. Sosyal Rehabilitasyonun Hizmet Alanları382.5.1. Ruh Sağlığı Alanındaki Hizmeti382.5.2. Suçluluk Alanındaki Hizmeti392.5.3.Terör ve Toplumsal Olaylardan Etkilenenlere Yönelik Hizmeti402.5.4. Yaşlılara Yönelik Hizmeti412.5.5. Sokakta Yaşayan ve Sokakta Çalışan Çocukları Kapsayan Hizmeti422.5.6. Kronik Hastalıklar Alanındaki Hizmeti432.5.7. Doğal Afetler Ve Olağanüstü Durumlara Maruz Kalan Kişilere Yönelik Hizmeti452.5.8. Korunmaya Muhtaç Kişilere Yönelik Hizmeti462.5.9. Engellilere Yönelik Sosyal Rehabilitasyon Hizmeti472.6. Sosyal Rehabilitasyonun Özelikleri Ve İlkeleri492.6.1. Sosyal Rehabilitasyon Hizmetlerinin Ekip Çalışmasına Dayanması502.6.1.1. Etkili Bir Ekip Çalışması İçin Gerekli Olan Bireysel Koşullar 512.6.1.2. Etkili Bir Ekip Çalışması İçin Gerekli Olan Örgütsel Koşullar512.6.2. Sosyal Rehabilitasyon Ekibi Kimlerden Oluşur?522.6.2.1. Sosyal Rehabilitasyon Sürecinde Sosyal Hizmet Uzmanının Rolü532.7. Sosyal Rehabilitasyon Hizmetinin İçeriği562.8. Sosyal Rehabilitasyon Programlarının Dünyadaki Uygulamaları642.8.1. İngiltere’deki Uygulamalar652.8.2. Danimarka'daki Uygulamalar662.8.3. Japonya'daki Uygulamalar672.8.4. İsrail'deki Uygulamalar672.8.5. Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Uygulamalar69BÖLÜM 3TOPLUM TEMELLİ REHABİLİTASYON: TANIMI, GELİŞİMİ VE UYGULANMASI3.1. Toplum Temelli Rehabilitasyonun (TTR) Tanımlanması733.2. Toplum Temelli Rehabilitasyonun Tarihsel Gelişimi763.2.1. TTR ProgramlarınınOluşumu763.2.2. TTR Programlarının Uygulaması ve Geliştirilmesi783.3. TTR'nin Temel Esasları823.4. TTR’nin Yürütülmesi İçin Sektörler ve Rolleri843.4.1. Toplum Temelli Rehabilitasyon Çalışmalarının Güçlendirilmesi873.4.2.Toplumdaki Engellilerin Tespiti873.4.3. Toplum Temelli Rehabilitasyonun Yönetimi883.4.3.1. Engellilerin Topluma Kazandırılması893.4.3.2. TTR Programlarında Eğitim903.4.3.2.1.TTR Programlarında Kurslar913.4.3.2.1.1. TTR Programlarında Kurs modelleri923.5. Toplum Temelli Rehabilitasyon ile Sosyal Rehabilitasyon Arasındaki Farklar933.6. Dünyada Uygulanan TTR Modelleri953.6.1. Hindistan Örneği953.6.2. İtalya Örneği963.6.3. Uganda Örneği983.6.4. İsveç Örneği1003.6.5. Malezya Örneği1003.6.6. Fiji Örneği101BÖLÜM 4TÜRKİYE'DE ENGELLİLER SORUNU VE TOPLUM TEMELLİ REHABİLİTASYON (TTR)MODELİNİN UYGULAMA ÖRNEKLERİ4.1. Osmanlı Devleti'nde Engellilere Yönelik Uygulamalar ve Tarihsel Süreç1054.2.Türkiye'de Engelli Haklarının Tarihsel Gelişimi1074.3. Türkiye'de Engellilik Profili ve Engellilik Tanımlanması1094.4. Türkiye'de Engellilere Dönük Rehabilitasyon Alanında Uygulanan Politikalar1124.4.1. Medikal (Tıbbî ) Rehabilitasyon1124.4.2. Psiko-sosyal Rehabilitasyon1134.4.3. Mesleki Rehabilitasyon1134.5.Türkiye'de Engellilere Yönelik Sivil Toplum Örgütleri1144.6.Türkiye'de Toplum Temelli Rehabilitasyon Hizmetleri1154.6.1.Türkiye'de Uygulanan TTR programları1164.6.2. Ulaşılabilir Yaşam Derneği 'nin TTR Uygulamaları1164.6.3. İstanbul'da 2002 ve 2005 Yılları Arasında TTR Programı1164.6.3.1. İstanbul TTR Modelinde Çocuk Engelliliği Çalışmaları1174.6.3.2. İstanbul TTR Modelinde Yaşlı Engelliliği Çalışmaları1184.6.6. Ankara Sincan’da Başbakanlık Engelliler İdaresi Başkanlığı'nun TTR Uygulaması Örneği1204.6.6.1. Türkiye' de TTR Programının Metodu: Ankara 2004-2005 Sincan Örneği1204.6.7. Altındağ Bölgesinde TTR Uygulaması1224.6.8. Bolu’da TTR Uygulamaları1234.6.9.Toplum Temeli Ruh Sağlığı Hizmeti123BÖLÜM 5TOPLUM TEMELLİ REHABİLİTASYONDA SİVİL TOPLUM KURULUŞLARININ ROLÜ: ÜMRANİYE ÖRNEĞİ5.1 Araştırmanın Amacı ve Önemi1275.2. Araştırmanın Yöntemi: Ümraniye’de Kesitsel Bir Çalışma1285.3. Ümraniye İlçesinde Engellilerle İlgili STK’lar1305.3.1. Ümraniye İlçesi Hakkında Kısa Bilgi1305.3.1.2. Ümraniye İlçesinde Engellilerle İlgili STK'lar1305.3.2. Görüşmelerde Elde Edilen Bilgiler1315.3.2.1. STK Yöneticilerinin Sosyo-Ekonomik Profili1315.3.2.2. STK Yöneticilerinin Engellilere Dönük Rehabilitasyon Modelleri Konusundaki Yaklaşımları132SONUÇ VE ÖNERİLER144EKLER147KAYNAKÇA152
Keywords: CommunityBased Rehabilitation (CBR); Çalışma ekonomisi; Dezavantajlılık; Disadvantageousness; Engellilik; Labor economics; Social Rehabilitation; Sosyal Rehabilitasyon; Toplum Temelli Rehabilitasyon (TTR) Disability