Ebu Hayyan El-Endelûsi’ye göre Arap dilinde hadisle istişhad - Doğru, Sümeyye Yağan (My University, 2018)
Arap dilinde mutahassıs pek çok âlimi barındırmış Endülüs’ün önemli isimlerinden biri olan Ebû Hayyân el-Endelûsî, dildeki yetkinliğini pek çok eser vücûda getirmek suretiyle ortaya koymuştur. Bu eserlerin kimisi kendinden önceki devirlerde yazılan eserlerin şerhlerinden ya da muhtasarlarından oluşmaktadır. et-Tezyîl, Menhecü’s-sâlik ve İrtişâfu’d-darab bu tür eserlerden olup müellif bu eserlerinde Arap dili kaidelerine yönelik önemli bilgilere yer vermektedir. Yer verdiği konulardan biri de Arap dilinin kaidelerini oluşturan delillerdir. Buna göre müellif, Arap dilinin kaidelerini ortaya koyarken hadisi istişhâd edilecek deliller arasında görmemektedir. Ebû Hayyân, hadisin istişhâd için uygun olmayışını ise, ilk dönem Arap dili bilginleri tarafından hadisin delil olarak kullanılmaması ve hadislerde manâ ile rivâyetle lahnın var olması gibi nedenlere bağlamıştır. Bu konuda ilklerden biri olarak zikredilen müellifin kanaatini, yaşadığı devirden sonra bazı müteahhir dilciler de aynı şekilde savunmuştur. Ekseriyeti teşkil eden âlimler ise, Hadis ilmi kaidelerini de ele alarak böyle bir değerlendirmenin yanlış olacağını ileri sürmüştür.Ebû Hayyân, et-Tezyîl’de hadisle istişhâd üzerine yaptığı değerlendirmelerin aksine eserlerinden Menhecü’s-sâlik ve İrtişâfu’d-darab’ta hadisle istişhâd etmiştir. Müellif bunu yaparken kimi zaman hadisi doğrudan delil olarak kullanmış kimi zaman da ayet, Arap sözüve şiirlerle desteklemiştir. Ebû Hayyân’ın bir yandan hadisle istişhâdı reddederken bir yandan da istişhâdda bulunması, onun hadisle istişhâda karşı olmaktan çok, hadisle istişhâdı kabul eden müelliflerin metodlarına yönelik olduğu kanaatini doğurmuştur.

Abû Hayyan al-Andalusi who is one of the significant people of al-Andalus where many scholars were trained in arabic language reveled his perfection to originate many works. Some of these works were composed of comments or briefs of different works written in previous terms. Al-Tazyiil, Manhaj al-Salik and İrtishaf al-Darab are some of these works and the editor also informed about significant details about bases of Arabic philology. One of the subjects he mentioned is also evidences composing bases of the Arabic philology. Accordingly, the editor did not recognize the hadith to be one of evidences for vindication when he presented the bases of the Arabic philology. Abu Hayyan also attibuted the fact that the hadith is not suitable to be an evidence to such facts that the hadith was not used as an evidence by first term Arabic philology scholars and there are some mistakes in terms of meanings and rumors. The editor's opinion about the matter which could be mentioned as one of initials was supported by some linguists in terms following his term. The scholars who constitute the majority have argued that such an evaluation would be wrong by considering the Hadith scientific bases as well. Ebû Hayyan, has made vindication with hadith in Manhaj al-Salik and İrtishaf al-Darab which are one of his works in contrast to the evaluations he made on hadith with vindication in al-Tazyiil. In doing so, the editor sometimes used thehadith as direct evidence, and sometimes he supported them with verse, Arabic words and poetry. The fact that Abu Hayyan made vindications while rejecting vindications with hadith, concluded that he preferred methods of editors who approved vindication with hadith rather than objecting to vindication with hadith.
Keywords: Abu Hayyan; Arabic philology; Arap Dili; Arap dili ve edebiyatı; Ebu Hayyan Arabic Philology; Hadis; Hadith; İstişhad; Vindication