Ziya Gökalp’te fıkıh-sosyoloji ilişkisi - Can, Ali (My University, 2002)
Osmanlı geleneğinin oluşturduğu toplum yapısının yıkılması ve yerine modern ulus devletlerin kurulmasıyla sonuçlanan sosyal değişim, Osmanlının kültürel kimliğini oluşturan fıkhın yerine sosyal bilimlerin ürettiği ideolji ve teorilerin geçmesi anlamına geliyordu. Toplumun sosyal olaylarını açıklamada kullanılan vasıtalar toplumun değişme süreci içinde ya değişir ya dönüşür veya tamamen yok olur. Fıkıh ilmi İslam'ın toplumu anlama ve yorumlamasında en önemli perspektifini oluşturmaktadır. Batılılaşma süreciyle birlikte müslümanların düşünce dünyasında giderek daha fazla değer kazanan sosyal bilimler, uyguladıkları metotlarla, İslam'ın birey ve toplum karşısında tavır alışını sergileyen fıkhı, dönüştürmekten ziyade onun yerini almışlardır. Ziya Gökalp, bir bakıma bu değiştirmeye, aynı sosyal ilimlerden biriyle millî temelli, bir set çekmeye çalışmıştır. Fıkhı sadece İslam Hukuku olarak ele almayan Gökalp, tanzimat sonrası saflaşmalarda milliyetçi kanadın temsilcisi olarak sosyal realiteyi ve toplum dokusunu temsil eden örfî hukuku ön plana çıkarmak istemiştir. Gökalp, olaylara toplumsal boyutta yaklaşma eğilimi üzerine, yeni bir toplumsal hukuk metodolojisi olarak İctimâî Usûl-i Fıkıh teorisi önermektedir. Bu teoriye göre fıkhın kaynağını örf olarak kabul etmektedir. Örfün de Nass ve akla dayandığını savunarak Ma'ruf olanlara örf adını vermektedir. Buna rağmen İctimâ-i Usûl-i Fıkhın, hukukun toplumsal kaynaklarını tetkik etmekle beraber hiçbir zaman fıkhın yerini tutma iddiasında bulunamayacağını hatırlatır. Bu yaklaşım o dönem açısından önemli ve yeni bir teori, önermesi bakımından da oldukça dikkat çekicidir. Bu araştırma bir Fıkıh incelemesi değildir. Dolayısıyla fıkha sadece konunun gerektirdiği bilgi düzeyinde değinilmiştir ki taraftarların birbirlerine karşı kullandıkları deliller bunun dışındadır. The social change, that concluded after demolishing of the society building formed by Ottoman tradition and the building of the modern nation states instead, meaned passing the ideologies and theories that are produced by social sciences instead of fıkıh (Muslim canonical jurisprudence) that formed Ottoman's cultural identity. The means that are used to explain the social events of the society, either change or transformed or disappear wholly in the changing process of the society. Fıkıh Science forms the most important perspective of İslam's understanding, and commenting the society. The social sciences that gradually gained more value in the thought world of muslims together with the process of westernization, has taken the place of fıkıh that assumes to display of İslam against individual and society, instead of transforming it by their practical methods. Ziya Gökalp, in one way has tried to prevent with national basis this changing by one of the same social sciences. As a representative of the national wing in making lines after the administrative reforms Gökalp who didn't consider Fıkıh only an İslamic law wanted to take primary importance the customary law that represents social reality and society tissue. He has been suggesting İctima-i Usul-i Fıkıh (Social Bases Of The Canon Law İslam) theory as a new social law methodology over the tendency of approaching the events at the social dimensions. According to this theory he acceps the source of fıkıh as custom. Defending that the custom depended on the (Nass) dogma, and reason, gives the custom name to the (Ma'ruf) well-knowns. İn spite of this he reminds that İctima-i Usül-i Fıkıh has never the claim that it takes the place of fıkıh, although it investigated in detail the social sources of law. This approach is an important and new theory at the point of that time, and rather attracted attention from the point of its suggesting.
Keywords: Din; Fıkıh; Fıkıh ve fıkıh ilmi; İslam Dini; Sosyoloji