İstanbul-Göksu ve çevresinin tarihsel coğrafyası ve mekânsal değişimi (1394-1877) - Başaran, Muhammed Ali (My University, 2022)
XX. yüzyılda hızlanan kent araştırmalarıyla kenti etkileyen çok sayıda unsur olduğu ve disiplinlerarası bir konumda incelenmesi gerektiği fikri genel kabul görmüştür. Geçen zaman içerisinde anlaşılmıştır ki kenti tek belirlenim üzerinden anlama arayışı kentlerin soru(n)larına karşılık bulmayı güçleştirmektedir. Bu nedenle kentlerin zaman – mekân coğrafyalarından alınacak kesitlerin tek yönlü etkilerden değil etkileşimler üzerinden incelenmeye ihtiyacı olduğu düşünülmektedir. Bu düşüncelerle yapılan bu çalışma, etkileşim ağlarını göz önünde bulundurarak İstanbul-Göksu ve çevresinin 1394-1877 yılları arasındaki mekânsal değişimine dair bir inceleme sunmaktadır. Neden-sonuç ilişkileri kurularak kronolojik dizi içerisinde aktarılan değişimde Anadolu Hisarı’nın yapım yılı olan 1394 yılı ile Anadoluhisarı Belediyesi’nin faaliyete geçtiği 1878 yılı arasındaki zaman dilimine odaklanılmıştır. Arşiv belgeleri, ansiklopedi, harita, gravür ve fotoğraf gibi yazılı ve görsel malzemelerden elde edilen bilgi ve bulgular, fiziksel değişimin izlerinin belirlenmesini ve haritalar üzerinde gösterilmesini sağlamıştır. Böylelikle haritalar ile takip edilebilir bir değişim sunulmuştur. Göksu ve çevresinde yer alan köy yerleşimlerinden, üretim odağında imar edilen hasbahçelere ve beraberinde tesis edilen mahallelere, Göksu’nun geçiş mekânından merkez olmasına, mesire kullanımlarından değişen mahalle yapısına kadar birçok yeni bulgu ve yorumları bu çalışmada yer almıştır. Boğaziçi’nin, Anadolu Yakası’nın ve İstanbul’un parçası olan Göksu’nun XVI. yüzyıldaki üretim hamlesi ile yeni bir döneme başladığı, bu evrede kurulan üç mahalle ile merkez işlevi taşıdığı, Muhaşşi Sinan Efendi’nin bu çevre için öncü isim olduğu dikkat çeken önemli konulardan olmuştur. Yine arşiv kayıtlarında izlerine rastlanan XVI. yüzyıla ait saray yapısı ve bu yüzyılda yapıldığı düşünülen çeşmeler, XIX. yüzyıla ait karakol, bekâr odaları gibi çok sayıda bulgu bütünün içerisinde yeni yorumlara yol açmıştır. XIX. yüzyılda değişen idari yapı ve üretim biçimlerinin yanı sıra sosyal yapı ve kamusal alan kullanımlarının Göksu üzerinde etkisi görülmüştür.
Keywords: Beykoz; Hasbahçe; Historical geography; Istanbul, Turkey; İstanbul, Türkiye; Kent coğrafyası; Kentleşme; Mahalle; Mesire; Şehir Tarihi; Tarihi coğrafya; Urban geography