Edebiyatımızda sarıkamış harbi (1914) - Güreşir, Salih Koralp (My University, 2006)
Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’nda mücadele ettiği cephelerden biri Kafkas Cephesi’dir. Sarıkamış Taarruz Harekâtı (1914) bu cephede gerçekleşen, mevsim ve coğrafi zorluklar nedeniyle içinde birçok dramı barındıran bir mücadele olarak tarihe geçer. Yaklaşık 114.000 insan hayatını kaybeder. Türk tarihindeki diğer savaşlar gibi Sarıkamış Harbi de, edebiyatımıza farklı açılardan yansır. Çalışmamızda Sarıkamış Harbi’nin roman, anı, tiyatro ve halk şiirine nasıl yansıdığı incelenmektedir. Edebiyatçıların daha çok savaşın trajik yönleriyle ilgilendikleri görülür. Sarıkamış Harbi, incelediğimiz 23 romana çerçeve ve çekirdek vaka olmak üzere iki açıdan yansır. Söz konusu eserlerde kalıplaşmış bazı tem ve motiflere rastlanır. Cephedeki askerin yaşadığı en büyük trajedi olan donma, tifüs ve diğer hastalıklar, kışlık kıyafet eksikliği, açlık, yağma, cephe gerisinde yaşanan maddi ve manevi sıkıntılar, Ermeni mezalimi, göç, esaret, Enver Paşa ve İttihat Terakki eleştirisi gibi. Yayımlanmış bazı askerî ve sivil anılarda da Sarıkamış Harbi’ni bulmak mümkündür. Biri sivil olmak üzere incelediğimiz 16 askerî anıda Sarıkamış Harbi savaş günlüğü şeklinde ele alınır. Savaşa katılan komutanların yanı sıra, Sarıkamış sonrası Doğu Cephesi’nde görev alan subayların da Sarıkamış Harbi’nden bahsettikleri görülür. Bunlar arasında Ruslar’a esir düşenler, anılarında esarete geniş yer verirler. İncelediğimiz yabancı asker anıları karşı tarafın savaş hakkındaki değerlendirmelerini içerir. Sarıkamış Harbi, tespit edebildiğimiz kadarıyla tek bir tiyatro eserinde çerçeve vaka olarak yer alır. İttihat ve Terakki eleştirisinin yapıldığı bu oyunda Sarıkamış, yapılan büyük bir hata olarak değerlendirilir. Halk edebiyatına destan, ağıt ve türkü türleriyle yansıyan Sarıkamış Harbi, daha çok kahramanlık, ölümden kaynaklanan hüzün ve öfke gibi duygu kalıpları yanında, cephe ve cephe gerisinde yaşanan sıkıntıların anlatımıyla yer bulur.

SARIKAMIS WAR IN OUR LITERATURE One of the fronts where the Ottoman Nation was fighting the 1st World War is the Caucasian front. The Operation of the Offensive of Sarıkamış (1914) was realized on this front and it is a historical event, a fight that included a lot of dramas due to the season and to the geographical situation. About 144.000 persons died during this war. The Sarıkamış war is recalled in our literature like the other wars of the Turkish history. In our work we are studying the way the Sarıkamış War influenced and on the novels, the memoirs and the folk poetry. The targic sides of the war mostly influenced literature. The Sarıkamış War reflected, from two sides on the 23 of the novels that we examined, as a frame event and also as a core event. In those literary works we find some stereotyped themes and pattern. The greatest tragedies that soldiers had to live on the front were frost, typhus and other diseases, lack of winter garments, hunger, sacking and the moral and physical difficulties that they had to face behind the front. Armenian atrocities, immigration slavery, and the criticism of Enver Pacha and “İttihat ve Terakki” The Sarıkamış War maybe found in some military and civil memoirs that were puplished. In 16 military memoirs that were examined by us (one of them was civil memoir) the Sarıkamış War is narrated as diary, next to the high ranking officers that were participating to the war, the officers that took part to the Sarıkamış War are also narrating the war. Among them, there are those who were taken prisoners by the Russian and they gave a large plays to captivity in their memoir. The memoirs of the foreign soldiers that we examined included evaluations on the war, seen, this time, by the opposite side. As far as our researches have proved it to us, the Sarıkamış War has been the frame of a single theater play. In this play there is a criticism of the “İttihat ve Terakki” and the Sarıkamış War is evaluated as a big mistake that had been done. The Sarıkamış War that reftlected on the popular literature under shape of saga, elegiac works, epic poems and popular songs, is present in the literature with expressions full of feelings, of bravery and exploit but also with sadness and rage as well as all the sufferings that were lived over the front. ÖN SÖZ ………………………………………………………………………….3 ÖZET …………………………………………………………………………….6 ABSTRACT ……………………………………………………………………..8 GİRİŞ …………………………………………………………………………….10 1. Birinci Dünya Savaşı Eşiğinde Osmanlı Devleti …………………..10 2. Seferberlik Çalışmaları ve Propaganda …………………………....15 3. Sarıkamış Taarruzu’na kadar yaşananlar …………………………..17 4. Sarıkamış Taarruz Harekâtı ………………………………………..23 5. Sarıkamış Sonrası ………………………………………………….31 I. BÖLÜM: ROMANLARDA SARIKAMIŞ HARBİ ………………………..33 A. Savaşı Çekirdek Vakada İşleyen Romanlar …………………………33 1. Kar Çiçekleri ………………………………………………………33 2. Sarıkamış Beyaz Hüzün …………………………………………...40 B. Savaşı Çerçeve Vakada İşleyen Romanlar ……………………….......52 1. Mezarından Kalkan Şehit ………………………………………….52 2. Dünkülerin Romanı ………………………………………………..56 3. Üç İstanbul …………………………………………………………58 4. Tatarcık …………………………………………………………….62 5. Şark Yıldızı ………………………………………………………...63 6. Köyün Kamburu …………………………………………………...67 7. Yorgun Savaşçı …………………………………………………….68 8. Pertev Bey’in Üç Kızı ……………………………………………..71 9. Toprak Acıkınca …………………………………………………..72 10. İzmir’in İçinde ……………………………………………………73 11. Bir Mülkiyet Kalesi ………………………………………………75 12. Emir Bey’in Kızları ………………………………………………78 13. Bir Ada Hikâyesi …………………………………………………80 14. Ters Akıyordu Volga ……………………………………………..96 15. Beyaz Yolculuk …………………………………………………..98 16. Yaprakların Döküldü Eylül (Ağacın Kökleri) ……………………101 17. Uzun Bir Yolculuğun Bittiği Yer ………………………………...104 18. Savaşçı Doktorun İzinde ………………………………………….113 19. Buz Yarası ………………………………………………………..119 20. Pışıbba …………………………………………………………….121 21. Gâzi Paşa …………………………………………………………122 II. BÖLÜM: ANILARDA SARIKAMIŞ HARBİ …………………………......127 A. Türk Askerlerinin Anıları ……………………………………………..127 1. Sarıkamış İhata Manevrası ve Meydan Muharebesi ………….........127 2. Bir Savaş Serüveni …………………………………………………132 3. Büyük Harp’te Kafkas Cephesi Hatıraları …………………………133 4. Büyük Harp’te 3. Ordu’da Sıhhî Hizmet ……………………..........136 5. İlk Dünya Harbi’nde Kafkas Cephesi 29. Tümen ve 3. Alay Sancağı ………………………………………………………..137 6. Sibirya’dan Serendib’e …………………………………………….140 7. Birinci Dünya Harbi’nde Bir Yedek Subayın Hâtıraları ..................142 8. Bir Doktorun Harb ve Memleket Hâtıraları ……………………......143 9. Bir Neslin Dramı ……………………………………………….......145 10. Sarıkamış’tan Esarete ………………………..................................147 11. Bir Türk’ün Hatırat ve İntikamı ………………..............................149 12. Yetmişlik Bir Subayın Hâtıraları …………………………............149 B. Yabancı Askerlerin Anıları ……………………………………………150 1. Umumî Harp’te Kafkas Cephesi …………………………………..150 2. Sarıkamış Harekâtı …………………………………………………153 3. Türkiye’de Beş Yıl ………………………………………………..153 C. Sivil Anılar …………………………………………………………….155 1. Türk Ellerinde Hatıralarım ………………………………………..155 III. BÖLÜM: TİYATROLARDA SARIKAMIŞ HARBİ ………………159 1. İttihat ve Terakki …………………………………………………...159 IV. BÖLÜM: HALK ŞİİRİNDE SARIKAMIŞ HARBİ …………..........164 SONUÇ ……………………………………………………………………173 EKLER ……………………………………………………………………178 1. Kim Kimdir? ………………………………………………………178 2. Kronoloji …………………………………………………………..183 3. Kroki ve Haritalar …………………………………………………186 BİBLİYOGRAFYA ………………………………………………………191 ÖZGEÇMİŞ ……………………………………………………………...196
Keywords: Türk Dili; Türk Edebiyatı