6 Şubat Kahramanmaraş depremleri sonrasında gençlerin dinî inanç ve pratiklere yönelimlerinin incelenmesi - ERDİNÇ, ZİYA (My University, 2023)
Afetler gibi yaşamı ciddi boyutlarda tehdit eden ani durumlar, insanın varoluşsal bir yapısı olan hayatta kalmaya odaklanır, insanı hayatta kalma ve üstesinden gelme becerileri geliştirmeye sevk eder. Doğal afetler hayatın normal akışını bozar, insanın hayatını kontrol etme imkanını elinden alır ve çok önemli toplumsal ve ruhsal problemler doğurur. Bireyler doğal afetler yaşadığında bunu çeşitli mekanizmalarla açıklamaya ve anlamlı hale getirmeye; muhtelif baş etme yöntemlerine başvurarak bu problemleri aşmaya çalışmaktadırlar. Dinî inanç ve pratiklere yönelim de deprem sonrası yaşanılan süreci anlamlandırma ve baş etmenin en önemli parçalarından biri olarak kendini göstermektedir. Tanrı ile arasındaki bağı diri tutmak, ibadetleri yerine getirmek ve özellikle toplu ibadetlere iştirak etmek deprem sonrasında başa çıkmaya önemli katkı sağlamaktadır (Küçükcan - Köse, 2000, 12-21, 81-82, 85). Yaşanılan büyük depremler sonrasında insanların dinî inanç ve pratiklere eğilimlerinde çok büyük artışların olduğu şeklinde toplumda genel bir kanaat bulunsa da yapılan araştırmalar bu artışın düşünüldüğü kadar fazla olmadığını göstermiştir. Örneğin 1999 yılında gerçekleşen Marmara Depremi üzerine yapılan bir araştırmaya göre, afetzedelerin %38’i dinî davranışlarında bir değişim gözlediklerini belirtirken %62’si ise dinî davranışlarında fark edilir bir değişim gözlemediklerini ifade etmişlerdir. Bazı bireylerin dinî pratiklere yöneliminde bir artış gözlense de daha çok zihinsel düzlemde bir değişim meydana gelmiştir. Deprem sonrası dinî pratiklerde gözlenen değişimin oranı ahlaki/manevi konularda düşünsel boyutta gözlenen artış kadar olmamıştır. Bunun yanı sıra bazı bireylerde de dinî pratikler açısından negatif bir yönelim gerçekleşmiştir. Örneğin bu bireylerden bazıları “teselli bulmak” veya “korkuyu yenmek” gibi amaçlarla alkol kullanmaya başladığını veya öncesinde alkol kullananların bir kısmı da kullanım düzeylerinde artış olduğunu belirtmişlerdir. Dolayısıyla yapılan araştırmada depremin dinî yönelimlerin artışı ve pratiklerin yerine getirilmesi noktasında toplumsal ölçekte bir değişim ve dönüşüme yol açmadığı sonucuna ulaşılmıştır (Küçükcan - Köse, 2000, 124-125, 131, 157-158). Marmara Depremi odaklı araştırma farklı yaş gruplarının genelinin eğilimini göstermesi bakımından kıymetli olmakla birlikte dinî inanç ve pratikler konusunda normal zaman dilimlerinde diğer yaş gruplarından farklı bir noktada duran gençlerin eğilimlerinin spesifik olarak belirlenmesi oldukça önemlidir. Türkiye’de dindarlık üzerine yapılan bir araştırmada Allah inancı konusunda yaş ilerledikçe Allah’a inanma oranının da arttığı, dolayısıyla gençlerin en düşük inanç düzeyine sahip oldukları; dinî pratiklerini yerine getirme noktasında ise oruç tutma bakımından yaş grupları arasında belirgin bir farklılık bulunmazken namaz kılma oranının 18-24 yaş grubu arasında %20, 35-44 yaş grubunda %43, 65 ve üstü yaş grubunda da %68 olduğu tespit edilmiştir (Nişancı, 2023, 30-31, 43- 44, 49). Gençlik biyolojik, psikolojik ve sosyolojik yönleri bulunan bir kavramdır. Gençlik tanımları hangi kriterin esas alınacağına göre değişebilmektedir. Diğer taraftan kavramın tanımı bölgesel ve kültürel faktörleri dikkate almayı gerektirmektedir. BM tarafından yapılan tanımlarda gençlik tanımı 25-30’lu yaşları içine alacak şekilde genişletilmektedir. (UNDP, 2014, 9). Gençlik ve Spor Bakanlığı da gençliğin biyolojik olmaktan ziyade sosyolojik olarak ele alınması gerektiğine vurgu yaparak, gençlik tanımının toplumların sosyoekonomik gelişimleri, kültür ve geleneklerine göre değişebileceğini ifade etmektedir. Bu çalışmanın hedef kitlesini oluşturan araştırma grubu 15-29 yaş grubudur. Nitel araştırma yönteminin kullanıldığı bu çalışma, olgubilim (phenomelogy) deseni merkeze alınarak gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın örneklemi olarak i) birinci derece yakını kaybeden; ii) ikinci derece yakınını veya aralarında kuvvetli bağın olduğu arkadaşını kaybeden veyahut enkaz altında kalan; iii) uzak akrabasını kaybeden, depremi bölgede yaşayan veya depremde maddi zarara uğrayan 15-29 yaş grubu gençlerden 90 kişi belirlenmiştir. Araştırmada başlıca veri toplama tekniği olarak gözlem ve görüşme teknikleri kullanılmıştır. Mülakatlar yarı yapılandırılmış görüşme şeklinde gerçekleştirilmiştir. Görüşme formu, araştırma ekibi tarafından literatür taraması ve kuramsal çerçeve kapsamında gerçekleştirilen çalışmalar ve alan uzmanlarının görüşleri neticesinde oluşturulmuş ve gerekli etik kurul izni alınmıştır. Araştırma kapsamında proje ekibi, araştırma sorularına cevap bulmak üzere depremin meydana geldiği bölgeye bizzat giderek, afete uğrayan gençlerle yüz yüze görüşüp her biri ortalama 25 dk süren mülakatlar gerçekleştirmiş, depremzede gençleri içerisinde yaşadıkları ortamda gözlemlemişlerdir. Mülakatlar gerçekleştirilirken katılımcılara araştırma hakkında ön bilgi verilmiş, çalışmaya gönüllü olarak katılmayı isteyenlerle görüşülmüş ve görüşmeler ses kayıt cihazı ile kayıt altına alınmıştır. Yarı yapılandırılmış görüşme tekniği ile elde edilen veriler saha araştırması tamamlandıktan sonra araştırma ekibi tarafından deşifre edilerek veri seti oluşturacak şekilde düzenlenmiştir. Bu araştırmanın sonuçlarına göre, gençlerin büyük çoğunluğu deprem sonrasında Allah’la ilişkilerinde kalbî ve düşünsel boyutta pozitif yönde bir gelişme olduğunu kaydetmişlerdir. Dinî ibadetler boyutunda ise katılımcıların bir kısmı dinî pratiklerinde özellikle de namaz kılmaya daha fazla dikkat ettiğini söylerken bazı gençler ise ibadetlerinde belirgin bir değişimin meydana gelmediğini dile getirmişlerdir. Allah’a inanmayan, negatif bir Tanrı tasavvuruna sahip olan veya depreme imtihan, uyarı, cezalandırma vs. hiçbir metafizik anlam yüklemeyen gençler depremden sonra dinî inanç ve pratikler yönünde bir değişim yaşamadıklarını ifade etmişlerdir. TÜBİTAK 1002 C Projeleri kapsamında desteklenen saha araştırmasının verilerinden faydalanılarak hazırlanan bu çalışmada, Türkiye’de 6 Şubat 2023 tarihinde meydana gelen Kahramanmaraş merkezli depremden farklı düzeylerde etkilenmiş 15-29 yaş aralığındaki bireylerin doğal afetler sonrasındaki dinî inanç ve pratiklerindeki değişimler incelenmiştir