Çokuluslu şirketlerde halkla ilişkiler uygulamaları ve onların Orta Asya çalışmaları - Adıgözelov, Azer (My University, 1999)
Halkla ilişkilerin ne olduğu konusunda temel öğelerde bir anlaşma olduğu yada birlik sağlandığı söylenemez. Geniş uygulama alanı, komşu tekniklerle kimi kez iç içe girmesi ve en önemlisi birbirinden ayrı amaçları olan örgütlerde (kamusal ya da özel) uygulanmakta olması, ortak bir tanıma varmayı zorlaştırmaktadır. Özel kesimde halkla ilişkilerin ne olduğu konusunda yapılan tanımlar özel kesimin çevreyi etkilemesi temeli üzerine oturmuştur. ( Bu durum, özel kesimin kendi konumunun doğal sonucudur. ) Halkla ilişkilerin kamu yönetimi uygulamalarındaki amacı yalnız çevreyi aydınlatmak değil, aynı zamanda yöneticilerin kendi davranışlarını, ya da eylemlerini değiştirmeye yönelik olup, bu konuda yön göstermeyi hedeflemektedir. Kısacası, halkla ilişkiler özel ya da tüzel kişilerin belirlenmiş hedef kitlelerle dürüst ve sağlam bağlar kurup geliştirerek, onları olumlu inanç ve eylemlere yöneltmesi, tepkileri değerlendirerek tutumuna yön vermesi, böylece karşılıklı yarar sağlayan ilişkiler sürdürme yolundaki planlı çabaları kapsayan bir yöneticilik sanatıdır. Yukarıdaki gelişmeler sonucu olarak da bu meslek çalışanları hem kendi ülkelerinde, hem de uluslararası alanda bir araya gelerek mesleki örgütlerini oluşturmuşlardır. Çokuluslu şirket konusundaki tanımlar değişiklik göstermektedir. Bunun başlıca nedeni, çokuluslu şirketlerin çok yönlü özelliklerinden hangisinin böyle bir tanımı oluşturmada öncelik kazanacağı konusundaki kararsızlıktır. Ancak, genel bir ifadeyle belirtilirse, ÇUŞ'ler Birden fazla ülkede üretimi bulunan ve üretimle ilgili kararları bir merkezden alan veya kararlarıyla kendisine bağlı şirketlerin yönetimlerini etkileye bilen şirkettir. Bu şirketlerin oluşmaları altı aşamada tamamladıkları belirtilmektedir: Birinci aşamada, bir işletme ihracat pazarlarına girerek ulusal sınırlarını aşar. İşletme kendi ülkesinde üretim yapmakta, ancak ürünleri için dış pazarlar aramaktadır. İkinci aşamada, işletme örgütsel yapısının bir bölümünü yabancı bir ülkeye aktarır. Genellikle işletmenin dış pazarının genişlemesi nedeniyle, satış bölümünün bir parçası yabancı bir ülkeye aktarılır. Üçüncü aşamada, işletme mallarının yapımı ve satışı ile ilgili know-how' larının bir bölümünü yabancı işletmelere aktarır. Bu genellikle yabancı bir işletmenin patentlerini kullanmasını sağlayıcı lisans sözleşmeleriyle gerçekleşir. Dördüncü aşamada, işletme yabancı ülkelerde, kendisine imalat olanakları sağlayıcı kuruluşlara gider. Bu aşamada, doğrudan yatırımların yabancı ülkelere yapılmasını gerektirdiği için, çokulusluluk açısından temel bir adımdır. Bu aşamada, belirli kadrolar için yaygın bir işe alma uygulamak ve işletmenin içinde çalıştığı çevreyi boyutlarıyla tanımak gerekir. Beşinci aşamada, yeni yönetim tepeden tırnağa çokuluslaştırılır. Bu yabancı ulustan olanların ve köken ülkeden gelen yöneticilerin yoğun biçimde eğitilmesini gerektirir. Altıncı aşamada, işletmenin mülkiyeti çokuluslaştırılır. Böylece, ÇUŞ' ler dünya vatantaşı niteliğine bürünürler. Çokuluslu şirketler, ülke dışında yönetim faaliyetlerini gerektiren ve gerektirmeyen iki farklı dışa açılma yolu izler. Çokuluslu şirketlerin belli, düzenli örgüt yapıları vardır. Bunlar; Uluslararası öncesi bölüm aşaması, uluslararası bölüm yapısı, global bölge yapısı, global fonksiyonel yapısı, çok boyutlu global yapı. ÇUŞ' lerin faaliyet türleri Dolayısız Dış Alım ve Dış Satım, Portföy Yatırım, Lisans ves. Şeklinde gerçekleştirilmektedir. ÇUT' lerin yönetim yapıları genel olarak üçe ayrılabilir. Bunlar etnosentrik, Polisentrik ve Geosentrik organizasyon türleridir. ÇUŞ' lerin başarısı dış çevre ile olan iletişime ve kamuoyunun desteğine bağlıdır. Bu iletişimi ve desteği oluşturmakta ise en önemli rol halkla ilişkiler departmanı tarafından üstlenilmektedir. Çokuluslu şirketlerin halkla ilişkileri, kamuoyundaki tepkilerin nedenlerini anladıklarını, işletmelerinin ilgili sektöre ve ulusal ekonomiye yaptığı teknoloji ve istihdam olanaklarını ve işletme çıkarlarının ev sahibi ülkenin çıkarlarına uygun olması prensibinden ayrılmamaya önem verdiklerini, kamuoyuna ve her düzeyde ki resmi ve/ veya özel kişi ve kuruluşlara göstermek zorundadırlar. Çokuluslu şirketlerde uygulanan halkla ilişkiler çalışmalarında izlenecek yol, Bilgi toplama-Araştırma, Planlama, Uygulama ve yapılan çalışmaların Değerlendirmesi aşamalarını kapsamaktadır. Doğruluk ve açıklık prensibi içinde, sosyal sorumluluklara saygılı bir şekilde yürütülen etkin halkla ilişkiler çalışması sahesinde çokuluslu şirketlerin prestijinin yükselmesi sağlanacaktır. ÇUŞ' lerde halkla ilişkiler çalışmalarında kullanılan araçlar gazete ve dergiler, radyo ve televizyon, basın bildirileri, film, festivaller, yarışmalar, el ilanı, afiş, poster, fuar ve sergiler, sponsorluluklar ves. Olarak gösterilebilir. Genellikle sponsorluk çalışmaları ağırlıklı olarak uygulanmaktadır. Dünyanın en büyük meşrubat üreticisi Coca Cola' nın Orta Asya ve Kafkasya operasyonunu Türk ortaklığı ile oluşturmuş ve bölgenin en moderin tesislerini kurmuş durumdadır. Coca Cola açısından bölgede çalışmak çok kolay, çünki ona katılan pek çok yan sanayi kuruluşları, Pazar araştırma firmaları, reklam ajansları, şişe, kapak ve etiket üreticileri bu bölgede faaliyet göstermektedir. ÇUŞ' re ve ÇUŞ'rdeki halkla ilişkiler çalışmalarına praktik bir örnek teşkil eden Siemens, Coca Cola, Bileşim ve Unilever şirketleri Orta Asya çalışmasında genellikle ürün geliştirme çalışmaları ve satış üniteleri ile hizmet vermektedir. Bu tirketlerin gerek genel merkezlerinde, gerekse Orta Asya şirket merkezlerinde halkla ilişkilere büyük önem verilmektedir. Halkla ilişkiler bölümü şirket içinde doğrudan şirket üst yönetimine bağlı, şirket prestijini yükseltme amacı doğrultusunda çok yönlü faaliyetlerde bulunan, çalışmamın teorik bölümlerinde de açıklamağa çalıştığım bilgiler kapsamında uygulanmaya çalışılan bir organizasyon olarak yer almaktadır.
Keywords: Halkla ilişkiler; HALKLA İLİŞKİLER-İŞLETMELER