Evliya Çelebi Seyahatnamesi’inde Türk musikisi ile alakalı bilgiler - Altundağ, Ayşe (My University, 2005)
TEZ ÖZETİ Seyahatnâmeler, gezilen görülen yerleri tanıtmak amacıyla kaleme alınmış eserler oldukları için bu toplumların millî kültür, edebiyat, sanat ve mûsikîleri üzerinde ayrıntılı bir şekilde durmaktadırlar. Evliyâ Çelebi’nin “Seyahatnâmesi” doğuda ve batıda yazılmış olan seyahatnâmelerin en ünlüsü olup, yazar, kırk yıl boyunca dolaştığı yerlerden topladığı ayrıntılı, doğru, sağlam bilgilerle eserini tükenmez bir târih, coğrafya, etnografya, edebiyat, sanat, mûsikî hazînesi hâline getirmiştir. Bu sebeple mûsikî tarihimizin aydınlatılmasına katkıda bulunabilmek gayesiyle XVII. yüzyılın en değerli ve kapsamlı seyahatnâmesi olan Evliyâ Çelebi’nin “Seyahatnâme” adlı eseri üzerinde bir çalışma yapmayı gerekli gördük. Çalışmamızda, “Seyahatnâme”nin Pertev Paşa Kütüphanesindeki nüsha esas alınarak Necip Asım Bey ve Cevdet Bey’in gayreti ile hazırlanmış olan baskısından istifâde ettik. Çalışmamız iki bölüm hâlinde tertip edilmiş olup “Giriş” bölümünde kültür târihimiz açısından Seyahatnâmelerin önemi ele alınmıştır. Daha sonra ise XVII. yüzyıl Türk mûsikîsi tarihi ve bu dönemde yaşamış olan bestekârlar hakkında kısa bilgiler verilmiştir. Birinci bölümde, “Seyahatnâme” yazarı Evliyâ Çelebi’nin hayâtı ve mûsikîşinaslığı ile ilgili bilgiler bulunmaktadır. İkinci bölümde ise tez konusu olan “Seyahatnâme” hakkında bilgi verilerek eserde geçen Türk mûsikîsi ile alakalı bölümlere yer verilmiştir. Bu çalışmamızda, Osmanlı coğrafyasında gerçekten büyük bir mûsikî potansiyeli olduğunu, Türk Mûsikîsinin dînî ve dindışı formlarının geniş bir şekilde işlendiğini gördük. Mûsikî fasılları, hânendeler, sâzendeler, bestekârlar, sazlar ve makamlar ile ilgili bilgileri tasnif ederek bu konular hakkında kısa bilgilere yer verdik. “Seyahatnâme”de bestekâr ve icrâcı olarak; Derviş Ömer Gülşenî, Hatîp Zâkirî Efendi, Muhammed Çelebi, Şeyhulislâm Mahmud Efendi, Hânende Andelîb Çelebi, Hânende Sütçüzâde, Hânende Kemhâcızâde, Hânende Kubûrizâde, Hânende Karyeli Hasan Çelebi, Hânende Ablak Çelebi.... v.s. gibi birçok hânende ve sâzendeden bahsedilmiştir. Mûsikî şekilleri olarak da dinî ve dindışı birçok formdan bahsedilmiştir. Bunlar arasında Ezan, İlâhî, Kasîde, Mersiye, Mevlevî Âyini, Mevlid, Na’t, Temcid, Tesbih, Zikir, Peşrev, Fasıl formlarının sık sık işlendiğini gördük. Ayrıca rast, çârgâh, hicâz, segâh, hüseynî, kürdî, rehavî, sabâ, nevâ, uşşak, ırak, muhayyer, bûselik, gerdâniye, zengû, mâhur, yegâh, dügâh, nişâburek, nikrîz, ısfahân, şeşâğaz, pençgâh, nigâh makamlarından da söz edilmiştir. “Seyahatnâme”nin XVII. yüzyıl mûsikî tarihine dair önemli bilgileri içermesi sebebiyle araştırmamızın Türk mûsikî tarihinin aydınlatılmasına büyük katkısının olacağı inancındayız. Tezimizin bu alanda bizden sonra yapılacak olan araştırmalara yardımcı olması temennimizdir.

Since the travel books (seyahatname) are written in order to describe the places sightseen, they mainly focus on the national culture, literature, art and music of various societies. Evliya Celebi’s Seyahatname is the most famous travel book written in the East and the West, and the author made his book a treasure of history, geography, ethnography, literature, art and music out of his accurate and strong knowledge collected from the places he had been traveled for forty years. That is why we found it necessary to study on Evliya Celebi’s Seyahatname, which is the most valuable and comprehensive travel book written in the 18th century, to contribute to the clarification of the history of Turkish music. We have benefited from the copy of the Seyahatname in the Pertev Paşa Library, prepared by Necip Asım Bey and Cevdet Bey. Our study consists of two parts. In the “Introduction” part, the significance of travel books in terms of our cultural history is investigated. Later on, a brief information about Turkish music in the eighteenth century and musicians lived in that period is given. The first part includes information about the life and musical expertise of Evliya Çelebi, the writer of the Seyahatname. Information about Seyahatname and its parts about Turkish music are included in the second part, which are the core topics of the thesis. In our study, we find out that there is a huge potential of music in the Ottoman cultural geography and the religious and profane forms of Turkish music are used widely. We have classified the data about music performances, singers, musicians, composers, instruments and modes and have given short information about these topics. In Seyahatname; many singers and musicians like Derviş Ömer Gülşenî, Hatîp Zâkirî Efendi, Muhammed Çelebi, Şeyhulislâm Mahmud Efendi, Hânende Andelîb Çelebi, Hânende Sütçüzâde, Hânende Kemhâcızâde, Hânende Kubûrizâde, Hânende Karyeli Hasan Çelebi, Hânende Ablak Çelebi.... etc. are mentioned as composers and performers. Likewise, lots of religious and profane forms are mentioned as musical forms. Among these, we find out that the forms named Ezan, İlâhî, Kasîde, Mersiye, Mevlevî Âyini, Mevlid, Na’t, Temcid, Tesbih, Zikir, Peşrev, Fasıl are mentioned frequently. Furthermore, the musical modes of rast, çârgâh, hicâz, segâh, hüseynî, kürdî, rehavî, sabâ, nevâ, uşşak, ırak, muhayyer, bûselik, gerdâniye, zengû, mâhur, yegâh, dügâh, nişâburek, nikrîz, ısfahân, şeşâğaz, pençgâh, nigâh are mentioned, as well. Because of the fact that Seyahatname includes very crucial information about the history of 18th century music, we believe that our study will contribute to the clarification of the history of Turkish music. We hope that this thesis will help to the further studies in this field.
Keywords: coğrafi; kişilere göre ele alınışı; Müzik; Müzik, Türk; Tarihi