Eski Türkçede Tanrı anlamındaki sözcüklerin eş dizimsel incelemesi - Bayrak, Beyza (My University, 2025)
Eş dizimlilik, Türkiye’de son yıllarda çalışılmaya başlanan ancak Batı’da geçmişi 1950’li yıllara dayanan tartışmalı dil bilimi kavramlarından biridir. Eş dizimler, yarı hazır birimler (semi-prefabricated units) şeklinde nitelenen, dil bilgisel açıdan iyi biçimlenmiş, dilde yerleşiklik kazanmış, konuşur tarafından bütün hâlinde ezberlenen, özelleşmiş anlama sahip ve değiştirilebilirlik hususunda nedensizlik gösteren sözcük birleşimleridir. Bu çalışmada Eski Türkçe söz varlığının temel sözcüklerinden biri olan Teñri sözcüğü ve diğer “Tanrı” anlamındaki sözcükler eş dizimsel incelemeye tabi tutulmuş ve eş dizim sözlüğü oluşturulmuştur. Böylelikle sözcük birleşimlerini anlamsal incelemeye tabi tutmadan tümünü deyim veya kalıp söz olarak ele alan yaklaşımın aksine bir tutumla bu çalışmada Eski Türkçede “Tanrı” anlamı taşıyan sözcükler anlam temelli ve sıklık temelli yaklaşımı harmanlayan karma yaklaşım doğrultusunda incelenmiştir.

Collocation is one of the debated linguistic concepts whose roots in the West date back to the 1950s, although it has only recently begun to be studied in Turkey. Collocations are word combinations that are described as semi-prefabricated units, grammatically well-formed, established in the language, memorized as wholes by speakers, possess specialized meanings, and exhibit arbitrariness in terms of substitutability. In this study, the word Teñri, one of the fundamental lexical items of Old Turkic, along with other words meaning “God,” is subjected to a collocational analysis, and a collocation dictionary has been compiled. Thus, in contrast to superficial approaches that consider all word combinations as idioms or fixed expressions without subjecting them to semantic analysis, this study examines the words denoting “God” in Old Turkic within the framework of a hybrid approach that integrates both meaning-based and frequency-based methodologies.
Keywords: collocation; deyim; Eski Türk dili; Eski Türkçe; eş dizim; eş dizimlilik; God; idiom; Old Turkic; Old Turkic language; sözcük birleşimi; Tanrı; word combination