Sağlık harcamalarını etkileyen faktörlerin panel tobit modelleri ile analizi: Avrupa Birliği ülkeleri uygulaması - Çakır, Nazife Zeynep (My University, 2019)
Toplumların huzurlu olmaları ve bu huzuru sürdürebilmeleri kişilerin sağlıklı olmalarıyla büyük oranda ilişkilidir. Toplumun sağlıklı kalabilmesi için yapılan harcamaların tümü sağlık harcamalarını oluşturmaktadır. Sağlık harcamaları ülkeler için büyük önem taşımaktadır.Çalışmanın amacı, Avrupa Birliği ülkelerinin 2005-2015 döneminde toplam gayri safi yurtiçi hâsılaları içerisindeki sağlık harcamalarına etki eden faktörlerin panel Tobit modelleri ile belirlenmesidir. Modellerin tahmininde her ülkenin ele alınan dönem içerisindeki sağlık harcamalarının ortalaması alınarak bu ortalamanın altında ve üstünde kalan gözlemlere sansür işlemi uygulanmıştır. Panel Tobit modelleri ile Avrupa Birliği ülkelerinin sağlık harcamalarının ortalamanın üstünde ya da altında değer almasında etkili olan faktörler bağımlı değişkenin sınırlandırılması ile tespit edilebilmektedir. Panel Tobit modellerinin tahminine geçilmeden önce yapılan ekonometrik testlerin sonucuna göre tesadüfî etkili panel veri modeli tahmin edilmiştir. Daha sonra panel Tobit modellerinin tahmini sırasında soldan ve sağdan sansür noktası belirlenerek iki farklı panel Tobit modeli elde edilmiştir. Farklı sansür noktaları kullanılarak tahmin edilen panel Tobit modellerinin tahmin sonuçları hem kendi aralarında hem de tesadüfî etkili panel veri modeli ile karşılaştırılmıştır. Karşılaştırılan modellerde bağımlı değişkeni etkileyen ortak bağımsız değişkenler bulunmakla beraber farklı değişkenlerinde mevcut olduğu görülmüştür. Bu karşılaştırmalar ile bağımlı değişkenin sansürlü değerler alıp almaması durumunda ve sansürlü olduğu durumda ise uygulanan sansür noktasının modelin tahmin sonucuna olan etkisinin ölçülmesi amaçlanmaktadır.Ekonometrik modellerin üçünde de nüfus içerisindeki 65 yaş üstü nüfusun artması sağlık harcamalarının üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bulunmasının yanında, ülkelerin ekonomik durumlarının göstergesi olarak modele alınan yıllık enflasyon oranı ile gayri safi yurtiçi hâsılanın yıllık artışı modellerde istatistiksel olarak anlamlı bulunan değişkenlerdendir. Yıllık ihracat ve ithalat oranları, ülkelerin sağlık harcamalarının üzerindeki etkisinin tespiti için modele alınmış ve ithalat oranının sağlık harcamalarının üzerinde etkili olduğu belirlenmiştir.Çalışmadan elde edilen bulgular değerlendirildiğinde, ülkelerin gelirleri içerisinden sağlık harcamalarına ayırdıkları oranın üzerinde sahip olunan nüfus profilinin özellikle etkili olduğu görülmektedir. Aynı zamanda ülkelerin ekonomik durumlarının ve dış ticaretlerinin de modelin bağımlı değişkeni olan sağlık harcamalarını açıklamada anlamlı olduğu tespit edilmiştir.

The peacefulness of societies and the sustainability of this peace are largely related to the health of the individuals. All expenditures, which are made to ensure the maintenance of society's health, constitute health expenditures. Healthcare expenditures are of great importance for countries.The aim of this study is to determine the factors affecting the healthcare expenditures within the total gross domestic product of the European Union member Sstates in the period of 2005-2015 using the panel Tobit models. As for the estimation of the model, after taking the average of health expenditures each country within the period reviewed, observations, which were below and above this average, were censored. Using the panel Tobit models, the factors affecting the healthcare expenditures of European Union member states above or below the average of health expenditures can be determined. Before the estimation of the panel Tobit models, a random effects panel data model was estimated according to the results of the econometric tests performed. Afterwards, during the estimation of the panel Tobit models, two different panel Tobit models were obtained by determining the censoring points from the left and the right. The estimation results of the panel Tobit models, which were predicted by using different censoring points, were compared both between each other and with the random effects panel data model. Although there were common independent variables affecting the dependent variable in the compared models, it was seen that different variables also existed. With these comparisons, it is aimed to measure the effect of the applied censoring point on the estimation results of the model, in the cases that the dependent variable does or does not have censored values.In all three of the econometric models, the population increase in the population above the age of 65 is statistically significant on health expenditures, besides the annual inflation rate and the annual increase of the gross domestic product, which were included in the model as the indicator of the economic situation of the countries, are found to be statistically significant variables in the models. Annual export and import rates were included in the model to determine their effects on health expenditures of the countries and it was determined that the import rate was effective on health expenditures.When the findings obtained from the study are evaluated, it is seen that the population profile which is over the proportion allocated to health expenditures from the countries' income is particularly effective. At the same time, it was identified that the economic situation and foreign trade of the countries were also significant in explaining the health expenditures which are the dependent variable of the model.
Keywords: Avrupa; Developing countries; Econometric models; Economic aspects; Ekonometrik modeller; Ekonomik yönleri; Europe; Factors Affecting Health Expenditures; Gelişmekte olan ülkeler; Halk sağlığı; Health Expenditures; Health services accessibility; Panel Tobit Modelleri; Panel Tobit Models; Public health; Random Effects Model; Sağlık Harcamaları; Sağlık Harcamalarını Etkileyen Faktörler; Sağlık hizmetlerine ulaşılabilirlik; Tesadüfî Etkili Panel Veri Modeli; Turkey; Türkiye