Türev araçlar ile ilgili işlemler ve bu işlemlerin hukuki niteliği - Tütüncübaşı, Cumhur (My University, 2006)
İnsanoğlu tarafından yenilik olarak nitelendirilen her türlü gelişme, insanoğlunun kendi ihtiyaçlarından kaynaklanmıştır. Nasıl ki para mefhumu gelişen toplumsal yaşam sonucunda ayınların takasının ihtiyaca cevap vermemesi sonrasında ortaya atılmış ve kullanılmaya başlanmışsa veya sanal iletişim dünyayı saran globalleşme olgusu ve buna paralel teknolojik gelişmenin doğurduğu zaman problemini gidermek amacıyla yaratılmış ve yaygınlaşmışsa, özelde vadeli işlem sözleşmeleri; genelde ise tüm türev araçlar olarak isimlendirilen yeni finansal teknikler, insanların ihtiyaçları doğrultusunda üretilmiş ve finansal piyasa katılımcılarının kullanımına sunulmuştur. Türkiye’de ve Dünya’daki ekonomik gelişmelerin sürekli bir gelişim içinde olması ve bununla birlikte ekonomik dengelerin sürekli değişmesi çeşitli finansal enstrümanlar kullanılarak piyasa oyuncularının risklerini minimuma indirme çabası içinde olmaya yöneltmiştir. Çalışmamızda bu finansal enstrümanlardan vadeli işlem sözleşmelerini irdelemeye çalışacağız. Dünya’da 1970 yıllarının başında gelişen bu piyasa ülkemizde de 90’lı yıllarda yer bulmaya çalışmış çeşitli kurumlar tarafından yapılan çalışmalar ve bu çalışmalara yönelik çıkarılan kanunlarla nihayetinde İzmir vadeli işlemler borsasının açılmasıyla Türkiye’nin de bir vadeli işlem ve opsiyon borsası olmuştur. Söz konusu işlemlerin hangi kurallarla ne şekilde yapılacağı ve çeşitliği zaman içinde kendini gösterecektir. Hukuki açıdan vadeli işlem sözleşmelerinin kurulması ve bunlarla ilgili sorunlar piyasaların gelişmesiyle çeşitlenecektir. İşte çalışmamız dâhilinde, yukarda açıklandığı şekilde günümüzde kullanılması zorunluluk halini alan türev araçlar içerisinde yer alan vadeli işlemleri diğer türev araçlarıyla karşılaştırılarak hukuki yönleriyle incelemekte ve bu suretle Türkiye’de yakın geçmişte finansal piyasa katılımcılarının kullanımına sunulan bu finansal araca ilişkin bilimsel bilginin gelişimine katkıda bulunulması amaçlanmaktadır SUMMURY Developments which we qualification as improvement are being of human beings needs. Where with money became a improvement event of emergent publics is the globalize and according technology is important the problems to remove. For that reason we found and prevent the future markets. These are for the people made. In Turkey and in the world the instruments are using for the peoples needs and economic changing to minimize all risks. In this work we will show the futures markets of these instruments. The practices at the 1970 s in the world and 90 s in Turkey many establishments were found abut the futures markets and the rules were made finally after the researches the capital market and stock exchange bourse has started in İzmir. We will see how the law can form this system we will see during the time. The problems of the derivatives exchanges acts and the practice will shown be growing of these markets. In this thesis we will tray to explain how these instruments are working and what the differences by the law are. Hoop Ely this work will help the science about the futures markets. NDEKİLERi ŞEKİLLER LİSTESİiv KISALTMALAR CETVELİv GİRİŞ1 TÜREV PİYASALAR4 1 FİNANSAL PİYASALAR4 2 TÜREV PİYASALARININ TANIMI4 2.1 Organize Piyasa – Tezgahüstü Piyasa Ayrımı5 3 TÜREV PİYASALARIN ÖNEMİ5 4 TÜREV PİYASALARI VE TAKAS MERKEZİ’NİN İŞLEVİ6 4.1 Hesapların Güncelleştirilmesi8 4.2 Vadeli İşlem Piyasalarında Risk Yönetimi9 4.2.1 Risk Çeşitleri10 4.2.2 Risk Yönetimi11 4.2.3 Kredi Riski11 4.2.4 Piyasa Riski12 4.2.5 Likidite Riskleri14 4.2.6 Hukuki Risk14 4.2.7 Operasyon Riski14 4.3 Teminatlandırma15 4.3.1 Teminatın Hukuki Niteliği15 4.3.1.1 Başlangıç Teminatı (Initial Margin)18 4.3.1.2 Sürdürme Teminatı (Maintenance Margin)19 4.3.1.3 Değişim Teminatı (Variation Margin)19 5 TÜREV PİYASA ÜRÜNLERİ20 5.1 Türev Ürünlerine Genel Bir Bakış20 5.1.1 Futures İşlemler20 5.1.2 Forward İşlemler21 5.1.3 Swap İşlemler21 5.1.4 Opsiyon İşlemler22 IIGENEL OLARAK VADELİ İŞLEM VE OPSİYON BORSALARI23 1 OPSİYON SÖZLEŞMELERİ’NİN TARİHÇESİ23 1.1 Amerika Birleşik Devletleri’nde23 1.2 İsviçre ve Almanya’da27 1.2.1 İsviçre’de - SOFFEX27 1.2.2 Almanya’da - DTB29 1.2.3 İki Borsanın Birleştirilmesi ve EUREX31 1.3 Türkiye’de31 2 İZMİR VADELİ İŞLEM VE OPSİYON BORSASI (VOB)37 2.1 Tarihçe37 2.2 Borsanın İşleyiş Mekanizması38 2.3 Yatırım Fonksiyonu Açısından VOB’un İrdelenmesi39 3 OPSİYONUN TANIMI VE TÜRLERİ40 3.1 Tanımı40 3.2 Türleri41 3.2.1 Bahşettiği Hakkın Türü Bakımından41 3.2.1.1 Alım ve Satım Opsiyonları41 3.2.1.1.1 Alım Opsiyonu41 3.2.1.1.2 Satım Opsiyonu41 3.2.1.2 Karmaşık Opsiyonlar42 3.2.2 Vadeleri Bakımından43 3.2.2.1 Avrupa Tipi Opsiyonlar43 3.2.2.2 Amerikan Tipi Opsiyon43 3.2.3 Konusu Bakımından44 3.2.3.1 Hisse Senedi Opsiyonları44 3.2.3.2 Döviz Opsiyonları44 3.2.3.3 Faiz Opsiyonları45 3.2.3.4 Endeks Opsiyonları46 3.2.3.5 Emtia-Altın Opsiyonları46 3.2.3.6 Vadeli İşlem Opsiyonları47 IIITÜREV ÜRÜNLERİN TÜRK HUKUKU’NDAKİ YERİ48 1 GENEL OLARAK48 2 VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİ’NİN İRDELENMESİ49 2.1 Vadeli İşlem Sözleşmesinin Özellikleri50 2.1.1 Vadeli İşlem Sözleşmesi Rızai Bir Sözleşmedir50 2.1.2 Vadeli İşlem Sözleşmesi Borç Doğuran Bir Sözleşmedir51 2.1.3 Vadeli İşlem Sözleşmesi Karşılıklı (synallagmatique) Bir Sözleşmedir51 2.1.4 Vadeli İşlem Sözleşmesi Temlik Borcu Doğuran Bir Sözleşmedir51 2.2 Sözleşme Serbestisi İlkesi Açısından Vadeli İşlem Sözleşmesi52 3 VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMESİ’NİN UNSURLARI54 3.1 Vadeli İşlem Sözleşmesinde Konu54 3.2 Vadeli İşlem Sözleşmesinde Semen54 3.3 Vadeli İşlem Sözleşmesinde Tarafların Anlaşması55 4 VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMESİ’NDE TARAFLARIN BORÇLARI55 4.1 Takas Merkezinin Borçları55 4.1.1 Vadeye Kadar Olan Borçları55 4.1.2 Vadedeki Borçları55 4.1.2.1 Vadeli İşlem Sözleşmesinin Konusunun Somut Olması Halinde56 4.1.2.1.1 Sözleşme Konusunun Teslim Etmek veya Semeni Ödemek56 4.1.2.1.2 Teminatı Serbest Bırakmak56 4.1.2.1.3 Diğer Borçları56 4.1.2.1.3.1 Ayıba Karşı Tekeffül Borcu56 4.1.2.1.3.2 Zapta Karşı Tekeffül Borcu57 4.1.2.2 Sözleşmenin Konusunun Soyut Bir Varlık Olması Halinde58 5 MEVZUATIN TÜREV ARAÇLARI BAKIMINDAN İNCELENMESİ58 6 VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİ’NİN MENKUL KIYMET KAPSAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ61 6.1 Türk Hukukunda Kıymetli Evrak ve Menkul Kıymet62 7 VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİ’NİN İŞLEYİŞ MEKANİZMASI64 7.1 Sözleşmenin Tarafları64 7.1.1 Riskten Korunmayı Amaçlayanlar (Hedger’lar)65 7.1.2 Spekülatörler67 7.1.3 Arbitrajcılar69 7.1.4 Diğer Taraflar70 7.1.4.1 Borsa (Vadeli İşlem Piyasası)70 7.1.4.2 Takas Merkezi71 7.1.4.3 Piyasa Üyeleri72 7.1.4.4 Takas Üyesi Olan Piyasa Üyeleri73 7.1.4.5 Takas Üyesi Olmayan Piyasa Üyeleri74 7.1.4.5.1 Piyasa yapıcılar76 8 TÜREV ÜRÜNLERİN HUKUKİ NİTELİĞİ76 8.1 Vadeli İşlem Sözleşmesinin Türev Araç Sözleşmeleri İçerisindeki Yeri76 8.1.1 Opsiyon Sözleşmesi İle Karşılaştırılması77 8.1.2 Swap Sözleşmesi İle Karşılaştırılması78 8.1.3 Forward Sözleşmeler İle Karşılaştırılması79 8.2 Genel Olarak Vadeli İşlem Sözleşmelerinin Çeşitli Kanunlar Açısından81 Değerlendirilmesi81 8.2.1 Borçlar Hukuku Açısından Vadeli İşlem Sözleşmesi81 8.2.1.1 Vadeli İşlem Sözleşmesi’nin Oluşumu82 8.2.1.2 Vadeli işlem Sözleşmesi ile Kumar ve Bahis İlişkisi87 IVVADELİ İŞLEM SÖZLEŞMESİ’NİN SONA ERMESİ88 1 VADEDEN ÖNCE TERS İŞLEM İLE SONA ERME88 2 VADEDE SONA ERME89 2.1 Vadede Teslim İle Sona Erme89 2.2 Vadede Nakdi Mutabakat İle Sona Erme90 2.2.1 Konusu Soyut Bir Varlık Olan Vadeli İşlem Sözleşmelerinde90 2.2.2 Diğer Vadeli İşlem Sözleşmelerinde91 SONUÇ92 KAYNAKÇA96 ŞEKİLLER LİSTESİ Şekil 1. Takas Üyesi Olan Piyasa Üyesinin Vadeli İşlem Sözleşmelerinin Alım Satımına Aracılık Faaliyeti………………………………………………………………….73 Şekil 2. Takas Üyesi Olmayan Piyasa Üyesinin Vadeli İşlem Sözleşmelerinin Alım Satımına Aracılık Faaliyeti……………………………………………………….75
Keywords: Bankacılık Hukuku; Bankalar ve Bankacılık; Opsiyon (Finans); Risk Yönetimi; Sermaye Piyasası