Merkez bankaları para politikası uygulamalarının kredi arz ve talebine yönelik etkinlik analizi : Türkiye uygulaması - Şerbetli, Alp (My University, 2022)
Literatürde birçok çalışma, parasal aktarım mekanizmasını faiz oranı kanalı ile beraber bankacılık sektörü kredi kanalını da ele almışlardır. Araştırma sonuçları, banka kredilerinin para politikası şokunun ardından azaldığı göstermektedir. Ancak düşüşün kredi arzından mı, yoksa kredi talebinden mi kaynaklandığı konusu belirsiz kaldığından, bu bulgularda ciddi bir tanımlama sorunundan bahsedilebilir. Bu çalışmanın amacı, bankacılık sektörü kredilerine yönelik şokların belirlenmesi ve bu çerçevede Merkez Bankası politikalarının etkinliğini tespit edebilmektir. Bu amaçla çalışmada toplam kredi büyümesi; kredi arz ve kredi talep faktörleri dışında, sermaye akımı şokları, toplam talep, toplam arz ve para politikası şoklarını da içine alacak şekilde modelleme yapılacaktır. Çalışmada Bayesyen Yapısal VAR metodu (BSVAR) kullanılmış olup, kredi büyümesini hangi şokların daha çok etkilediği ve açıkladığı, tarihsel bakış açısı ile değerlendirilmiştir. Son olarak; para politikası şoklarının toplam kredi büyümesi üzerindeki etkisinin dönemler itibari ile ne yönde evrildiği araştırılacaktır. Banka kredilerinde olası bir yavaşlama, dış talep ve hane halkı talebindeki düşüşe ile açıklanabilecek firma ve hane halklarının borçlanma talebindeki düşüşe bağlıysa, makroekonomik politikanın amacı toplam talebi teşvik etmek olmalıdır. Öte yandan, yavaşlama, bankaların bilançosunu küçültmek için kredileri azaltmasından kaynaklanıyorsa, ekonomik krizin finansal sektör ile reel ekonomi arasındaki negatif geri besleme döngüsü arttıkça daha ciddi hale gelmesi muhtemeldir. Bu durumda, politika yapıcılar yalnızca toplam talebi artırıcı politikalar değil aynı zamanda bankaların bilançolarını iyileştirmek için kamu sermaye enjeksiyonları ve batık kredi alımlarını da içeren finansal sektör destek programlarını da göz önünde bulundurmalıdır. Sayfa No. İÇİNDEKİLERI TABLO LİSTESİVI ŞEKİL LİSTESİVII GRAFİKLER LİSTESİVIII KISALTMALARIX ÖZETXI ABSTRACTXII GİRİŞ1 1. BÖLÜM MERKEZ BANKACILIĞI TEORİK VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE 1.1.Merkez Bankacılığı Doğuşu5 1.2.Merkez Bankacılığının Tarihsel Gelişimi7 1.3.Merkez Bankası Kavramı14 1.4.Merkez Bankası Amaçları ve Fonksiyonları16 1.4.1.Merkez Bankası Amaçları20 1.4.1.1.Parasal İstikrar20 1.4.1.1.1.Parasal İstikrara İlişkin Teorik Çerçeve24 1.4.1.1.2.Para Politikası Rejimleri29 1.4.1.1.2.1. Döviz Kuru Rejimi31 1.4.1.1.2.2. Parasal Hedefleme ve Faiz Oranı Çıpası33 1.4.1.1.2.3. Enflasyon Hedeflemesi34 1.4.1.1.3.Geleneksel Olmayan Para Politikaları35 1.4.1.1.3.1. Miktarsal Genişleme40 1.4.1.1.3.2. Kredi Genişlemesi40 1.4.1.1.3.3. Faiz Taahhüdü41 1.4.1.1.3.4. Zorunlu Karşılık Uygulaması42 1.4.1.1.3.5. Faiz Koridoru42 1.4.1.2.Finansal İstikrar43 1.4.2.Merkez Bankası Fonksiyonları48 1.4.2.1.Politika Operasyonları48 1.4.2.1.1. Likidite Yönetimi49 1.4.2.1.2. Son Kredi Merci Fonksiyonu49 1.4.2.1.3. Merkez Bankası Para Yaratma Fonksiyonu50 1.4.2.2.Ödeme Sistemleri Fonksiyonu53 1.4.2.3.Bankacılık Denetimi54 1.4.3.TCMB’nin Görev Yetkileri55 1.5.Merkez Bankalarının Organizayonel Yapıları ve İşleyiş Biçimleri56 1.5.1.Farklı Tip Merkez Bankası Özerklikleri59 1.5.2.Merkez Bankasının Devlet ile Olan İlişkileri61 1.5.3.ABD Merkez Bankası Organizasyon Yapısı63 1.5.4.Kanada Merkez Bankası Organizasyon Yapısı65 1.5.5.İngiltere Merkez Bankası Organizasyon Yapısı65 1.5.6.Türkiye Merkez Bankası Organizasyon Yapısı65 1.6.Merkez Bankası Politika Araçları67 1.6.1.Para Piyasası İşlemleri68 1.6.1.1.Açık Piyasa İşlemleri69 1.6.1.2.Reeskont Politikası70 1.6.1.3.Zorunlu Karşılık Politikası71 1.6.1.4.Disponsibilite Uygulaması73 1.6.1.5.Kullanılan Araçların Avantaj ve Dezavantajları73 1.6.2.Makro – İhtiyati Politika Uygulamaları74 2. BÖLÜM PARA POLİTİKASININ İŞLEYİŞİNE YÖNELİK TEORİK ÇERÇEVE 2.1.Teorik Altyapı ve Görüşler76 2.1.1.Genel Olarak Keynesyen Görüş76 2.1.2.Genel Olarak Klasik Görüş77 2.2.Parasal Aktarım Mekanizması79 2.2.1.Parasal Aktarım Mekanizması Kanalları82 2.2.1.1.Zamanlar arası İkame Etkisi82 2.2.1.2.Gelir Etkisi83 2.2.1.3.Servet ve Varlık Fiyatları Etkisi83 2.2.1.4.Döviz Kuru Etkisi85 2.2.1.5.Sermaye Maliyeti Etkisi85 2.2.1.6.Beklentiler Kanalı Etkisi86 2.2.2.Para Görüşü87 2.2.2.1.Keynesyen Aktarım Mekanizması87 2.2.2.2.Keynesyen Para Arzı ve Para Arzının Dışsallığı93 2.2.2.3.Monetarist Aktarım Mekanizması94 3. BÖLÜM KREDİ GÖRÜŞÜ VE KREDİ PİYASASI İŞLEYİŞ PRENSİPLERİ 3.1.Kredi ve Para Görüşü Bulmacası96 3.1.1.İki Varlıklı IS-LM Modeli98 3.1.2.ISLM Modeline Yönelik Eleştiriler102 3.1.3.Üç Varlıklı IS-LM Modeli ve Kredi Görüşü104 3.1.4.Bernanke ve Blinder 1988 Modeline Eleştiriler ve Modelin Eksikleri113 3.2.Kredi Görüşü116 3.2.1.Banka Kredi Kanalı119 3.2.1.1.Para Politikası Değişimleri Kredi Mevcudiyetini Etkilemelidir120 3.2.1.2.Banka Kredisi Diğer Fonlama Olanakları ile İkame Edilemiyor Olmalıdır123 3.2.1.3.Fiyatlar Para Politikası Değişimleri Karşısında Anında Ayarlanamıyor Olmalıdır127 3.2.2.Yeni Banka Kredi Görüşü128 3.2.3.Para Yaratım Süreci ve İçsel Para Teorisi131 3.2.3.1.Para Yaratım Süreci131 3.2.3.2.İçsel Para Teorisi136 3.2.4.Bilanço Kanalı146 3.2.4.1.Asimetrik Bilgi148 3.2.4.2.İşlem Maliyetleri150 3.2.4.3.Risk Paylaşımı150 3.2.4.4.Doğrudan Bilanço Kanalı Etkileri151 3.2.4.4.1.Nakim Akımlarının Bugünkü Değeri151 3.2.4.4.2.Firma Borçlarının Oranı152 3.2.4.4.3.Faiz Oranı Riski156 3.2.4.4.4.Servet ve Varlık Etkisi157 3.2.4.5.Dolaylı Bilanço Kanalı Etkisi158 3.2.4.6.Kredi Tayınlama159 3.2.4.7.Kredi Çöküşü167 3.3.Arz ve Talep Bulmacası170 3.3.1.Kedi Arz Eğrisi Kayması173 3.3.2.Kredi Talep Eğrisi Kayması178 3.3.3.Beklenen Getiri Oranının Değişmediği Varsayımında Kredi Arz ve Talep Eğrileri Elastikiyeti180 3.3.4.Beklenen Getiri Oranının Değiştiği Varsayımında Kredi Arz ve Talep Eğrileri Elastikiyeti182 3.3.5.Banka Karlılığı ve Kredi Arz ve Talep İlişkisi183 3.4.1980 Sonrası TCMB Para Politikaları ve Türkiye Bankacılık Sistemi Genel Durumu185 3.5.Kredi Görüşünün Varsayımsal Olarak Türkiye Bankacılık Sistemi Özelinde Değerlendirilmesi193 4. BÖLÜM LİTERATÜR 4.1.Faiz Oranı Kanalı Literatürü197 4.2.Banka Kredi Kanalı ve Bilanço Kanalı Literatürü201 4.3.Kredi Arz ve Talep Literatürü214 5. BÖLÜM EKONOMETRİK UYGULAMA 5.1.Çalışmanın Amacı ve Dayandığı Literatür223 5.2.Analiz Yöntemleri226 5.2.1.Birim Kök Sınamaları ve Nedensellik Analizi226 5.2.1.1.Birim Kök Testi226 5.2.1.2.Toda-Yamamoto Testi227 5.2.1.3.VECM (Vektör Hata Düzeltme Modeli) Analizi228 5.2.2.Bayesyen Yapısal VAR Modellemesi230 5.2.2.1.Bayesyen Yaklaşım230 5.2.2.2.QR Ayrışımı Detayları236 5.2.2.3.Model Tanımlamasına İlişkin Literatür237 5.2.2.4.Modelde Kullanılan Sınırlandırmaların Ekonomik Temelleri239 5.3.Veri Seti ve Kaynakları243 6. BÖLÜM BULGULAR VE SONUÇ 6.1.Birim Kök Sınamalarının Sonuçları246 6.2.Nedensellik Testlerinin Sonuçları249 6.2.1.Toda Yamamoto Nedensellik Analizi Sonuçları249 6.2.2.Vektör Hata Düzeltme Modeli Bazlı Nedensellik Analizi ile Kısa ve Uzun Dönem İlişkilerin Belirlenmesi252 6.3.Bayesyen Yapısal VAR Tahminleri (BSVAR Model-1)255 6.4.Bayesyen Yapısal VAR Tahminleri (BSVAR Model-2)263 6.5.Genel Değerlendirme276 KAYNAKÇA284 EKLER304 EK-1: Merkez Bankalarının Kuruluş Kökenleri304 EK-2: Model-1 Karakteristik Polinom Kökleri, Otokorelasyon Testi ve Değişen Varyans305 EK-3: Model-1 Krediler Tüm Dönemler Tarihsel Ayrıştırma306 EK-4: Model-2 Karakteristik Polinom Kökleri, Otokorelasyon Testi ve Değişen Varyans307 EK-5: Model-1 ve Model-2 Tahmin Hatası Varyans Ayrıştırması Sonuçları308 EK-6: Model-2 Krediler Tüm Dönemler Tarihsel Ayrıştırma309

Literatürde birçok çalışma, parasal aktarım mekanizmasını faiz oranı kanalı ile beraber bankacılık sektörü kredi kanalını da ele almışlardır. Araştırma sonuçları, banka kredilerinin para politikası şokunun ardından azaldığı göstermektedir. Ancak düşüşün kredi arzından mı, yoksa kredi talebinden mi kaynaklandığı konusu belirsiz kaldığından, bu bulgularda ciddi bir tanımlama sorunundan bahsedilebilir. Bu çalışmanın amacı, bankacılık sektörü kredilerine yönelik şokların belirlenmesi ve bu çerçevede Merkez Bankası politikalarının etkinliğini tespit edebilmektir. Bu amaçla çalışmada toplam kredi büyümesi; kredi arz ve kredi talep faktörleri dışında, sermaye akımı şokları, toplam talep, toplam arz ve para politikası şoklarını da içine alacak şekilde modelleme yapılacaktır. Çalışmada Bayesyen Yapısal VAR metodu (BSVAR) kullanılmış olup, kredi büyümesini hangi şokların daha çok etkilediği ve açıkladığı, tarihsel bakış açısı ile değerlendirilmiştir. Son olarak; para politikası şoklarının toplam kredi büyümesi üzerindeki etkisinin dönemler itibari ile ne yönde evrildiği araştırılacaktır. Banka kredilerinde olası bir yavaşlama, dış talep ve hane halkı talebindeki düşüşe ile açıklanabilecek firma ve hane halklarının borçlanma talebindeki düşüşe bağlıysa, makroekonomik politikanın amacı toplam talebi teşvik etmek olmalıdır. Öte yandan, yavaşlama, bankaların bilançosunu küçültmek için kredileri azaltmasından kaynaklanıyorsa, ekonomik krizin finansal sektör ile reel ekonomi arasındaki negatif geri besleme döngüsü arttıkça daha ciddi hale gelmesi muhtemeldir. Bu durumda, politika yapıcılar yalnızca toplam talebi artırıcı politikalar değil aynı zamanda bankaların bilançolarını iyileştirmek için kamu sermaye enjeksiyonları ve batık kredi alımlarını da içeren finansal sektör destek programlarını da göz önünde bulundurmalıdır. Sayfa No. İÇİNDEKİLERI TABLO LİSTESİVI ŞEKİL LİSTESİVII GRAFİKLER LİSTESİVIII KISALTMALARIX ÖZETXI ABSTRACTXII GİRİŞ1 1. BÖLÜM MERKEZ BANKACILIĞI TEORİK VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE 1.1.Merkez Bankacılığı Doğuşu5 1.2.Merkez Bankacılığının Tarihsel Gelişimi7 1.3.Merkez Bankası Kavramı14 1.4.Merkez Bankası Amaçları ve Fonksiyonları16 1.4.1.Merkez Bankası Amaçları20 1.4.1.1.Parasal İstikrar20 1.4.1.1.1.Parasal İstikrara İlişkin Teorik Çerçeve24 1.4.1.1.2.Para Politikası Rejimleri29 1.4.1.1.2.1. Döviz Kuru Rejimi31 1.4.1.1.2.2. Parasal Hedefleme ve Faiz Oranı Çıpası33 1.4.1.1.2.3. Enflasyon Hedeflemesi34 1.4.1.1.3.Geleneksel Olmayan Para Politikaları35 1.4.1.1.3.1. Miktarsal Genişleme40 1.4.1.1.3.2. Kredi Genişlemesi40 1.4.1.1.3.3. Faiz Taahhüdü41 1.4.1.1.3.4. Zorunlu Karşılık Uygulaması42 1.4.1.1.3.5. Faiz Koridoru42 1.4.1.2.Finansal İstikrar43 1.4.2.Merkez Bankası Fonksiyonları48 1.4.2.1.Politika Operasyonları48 1.4.2.1.1. Likidite Yönetimi49 1.4.2.1.2. Son Kredi Merci Fonksiyonu49 1.4.2.1.3. Merkez Bankası Para Yaratma Fonksiyonu50 1.4.2.2.Ödeme Sistemleri Fonksiyonu53 1.4.2.3.Bankacılık Denetimi54 1.4.3.TCMB’nin Görev Yetkileri55 1.5.Merkez Bankalarının Organizayonel Yapıları ve İşleyiş Biçimleri56 1.5.1.Farklı Tip Merkez Bankası Özerklikleri59 1.5.2.Merkez Bankasının Devlet ile Olan İlişkileri61 1.5.3.ABD Merkez Bankası Organizasyon Yapısı63 1.5.4.Kanada Merkez Bankası Organizasyon Yapısı65 1.5.5.İngiltere Merkez Bankası Organizasyon Yapısı65 1.5.6.Türkiye Merkez Bankası Organizasyon Yapısı65 1.6.Merkez Bankası Politika Araçları67 1.6.1.Para Piyasası İşlemleri68 1.6.1.1.Açık Piyasa İşlemleri69 1.6.1.2.Reeskont Politikası70 1.6.1.3.Zorunlu Karşılık Politikası71 1.6.1.4.Disponsibilite Uygulaması73 1.6.1.5.Kullanılan Araçların Avantaj ve Dezavantajları73 1.6.2.Makro – İhtiyati Politika Uygulamaları74 2. BÖLÜM PARA POLİTİKASININ İŞLEYİŞİNE YÖNELİK TEORİK ÇERÇEVE 2.1.Teorik Altyapı ve Görüşler76 2.1.1.Genel Olarak Keynesyen Görüş76 2.1.2.Genel Olarak Klasik Görüş77 2.2.Parasal Aktarım Mekanizması79 2.2.1.Parasal Aktarım Mekanizması Kanalları82 2.2.1.1.Zamanlar arası İkame Etkisi82 2.2.1.2.Gelir Etkisi83 2.2.1.3.Servet ve Varlık Fiyatları Etkisi83 2.2.1.4.Döviz Kuru Etkisi85 2.2.1.5.Sermaye Maliyeti Etkisi85 2.2.1.6.Beklentiler Kanalı Etkisi86 2.2.2.Para Görüşü87 2.2.2.1.Keynesyen Aktarım Mekanizması87 2.2.2.2.Keynesyen Para Arzı ve Para Arzının Dışsallığı93 2.2.2.3.Monetarist Aktarım Mekanizması94 3. BÖLÜM KREDİ GÖRÜŞÜ VE KREDİ PİYASASI İŞLEYİŞ PRENSİPLERİ 3.1.Kredi ve Para Görüşü Bulmacası96 3.1.1.İki Varlıklı IS-LM Modeli98 3.1.2.ISLM Modeline Yönelik Eleştiriler102 3.1.3.Üç Varlıklı IS-LM Modeli ve Kredi Görüşü104 3.1.4.Bernanke ve Blinder 1988 Modeline Eleştiriler ve Modelin Eksikleri113 3.2.Kredi Görüşü116 3.2.1.Banka Kredi Kanalı119 3.2.1.1.Para Politikası Değişimleri Kredi Mevcudiyetini Etkilemelidir120 3.2.1.2.Banka Kredisi Diğer Fonlama Olanakları ile İkame Edilemiyor Olmalıdır123 3.2.1.3.Fiyatlar Para Politikası Değişimleri Karşısında Anında Ayarlanamıyor Olmalıdır127 3.2.2.Yeni Banka Kredi Görüşü128 3.2.3.Para Yaratım Süreci ve İçsel Para Teorisi131 3.2.3.1.Para Yaratım Süreci131 3.2.3.2.İçsel Para Teorisi136 3.2.4.Bilanço Kanalı146 3.2.4.1.Asimetrik Bilgi148 3.2.4.2.İşlem Maliyetleri150 3.2.4.3.Risk Paylaşımı150 3.2.4.4.Doğrudan Bilanço Kanalı Etkileri151 3.2.4.4.1.Nakim Akımlarının Bugünkü Değeri151 3.2.4.4.2.Firma Borçlarının Oranı152 3.2.4.4.3.Faiz Oranı Riski156 3.2.4.4.4.Servet ve Varlık Etkisi157 3.2.4.5.Dolaylı Bilanço Kanalı Etkisi158 3.2.4.6.Kredi Tayınlama159 3.2.4.7.Kredi Çöküşü167 3.3.Arz ve Talep Bulmacası170 3.3.1.Kedi Arz Eğrisi Kayması173 3.3.2.Kredi Talep Eğrisi Kayması178 3.3.3.Beklenen Getiri Oranının Değişmediği Varsayımında Kredi Arz ve Talep Eğrileri Elastikiyeti180 3.3.4.Beklenen Getiri Oranının Değiştiği Varsayımında Kredi Arz ve Talep Eğrileri Elastikiyeti182 3.3.5.Banka Karlılığı ve Kredi Arz ve Talep İlişkisi183 3.4.1980 Sonrası TCMB Para Politikaları ve Türkiye Bankacılık Sistemi Genel Durumu185 3.5.Kredi Görüşünün Varsayımsal Olarak Türkiye Bankacılık Sistemi Özelinde Değerlendirilmesi193 4. BÖLÜM LİTERATÜR 4.1.Faiz Oranı Kanalı Literatürü197 4.2.Banka Kredi Kanalı ve Bilanço Kanalı Literatürü201 4.3.Kredi Arz ve Talep Literatürü214 5. BÖLÜM EKONOMETRİK UYGULAMA 5.1.Çalışmanın Amacı ve Dayandığı Literatür223 5.2.Analiz Yöntemleri226 5.2.1.Birim Kök Sınamaları ve Nedensellik Analizi226 5.2.1.1.Birim Kök Testi226 5.2.1.2.Toda-Yamamoto Testi227 5.2.1.3.VECM (Vektör Hata Düzeltme Modeli) Analizi228 5.2.2.Bayesyen Yapısal VAR Modellemesi230 5.2.2.1.Bayesyen Yaklaşım230 5.2.2.2.QR Ayrışımı Detayları236 5.2.2.3.Model Tanımlamasına İlişkin Literatür237 5.2.2.4.Modelde Kullanılan Sınırlandırmaların Ekonomik Temelleri239 5.3.Veri Seti ve Kaynakları243 6. BÖLÜM BULGULAR VE SONUÇ 6.1.Birim Kök Sınamalarının Sonuçları246 6.2.Nedensellik Testlerinin Sonuçları249 6.2.1.Toda Yamamoto Nedensellik Analizi Sonuçları249 6.2.2.Vektör Hata Düzeltme Modeli Bazlı Nedensellik Analizi ile Kısa ve Uzun Dönem İlişkilerin Belirlenmesi252 6.3.Bayesyen Yapısal VAR Tahminleri (BSVAR Model-1)255 6.4.Bayesyen Yapısal VAR Tahminleri (BSVAR Model-2)263 6.5.Genel Değerlendirme276 KAYNAKÇA284 EKLER304 EK-1: Merkez Bankalarının Kuruluş Kökenleri304 EK-2: Model-1 Karakteristik Polinom Kökleri, Otokorelasyon Testi ve Değişen Varyans305 EK-3: Model-1 Krediler Tüm Dönemler Tarihsel Ayrıştırma306 EK-4: Model-2 Karakteristik Polinom Kökleri, Otokorelasyon Testi ve Değişen Varyans307 EK-5: Model-1 ve Model-2 Tahmin Hatası Varyans Ayrıştırması Sonuçları308 EK-6: Model-2 Krediler Tüm Dönemler Tarihsel Ayrıştırma309
Keywords: Bankalar ve bankacılık; Bankalar ve bankacılık, Merkez; Banks and banking; Banks and Banking, Central; Bayesyen VAR; Bayesyen VAR Parasal Aktarım Mekanizması; Kredi Görüşü; Monetary policy; Para politikası; Parasal Aktarım Mekanizması; Turkey; Türkiye