Müteahhirîn dönem kelâm atomculuğu ve cevher-i ferd - Şenharputlu, Ahmet (My University, 2025)
Müteahhirîn dönem kelâm atomculuğu ve cevher-i ferd Bu çalışma, Müteahhirîn dönem kelamcılarından Fahreddîn er-Râzî’nin (ö. 606/ 1210) cevher-i ferdin (atom) varlığı konusundaki yaklaşımını incelemektedir. Mütekaddimîn dönemde kelâmcılar arasında hâkim teori olan atomculuk, Müteahhirîn dönemde özellikle İbn Sînâ’nın eleştirilerinin etkisiyle yeniden tartışma konusu hâline gelmiştir. Araştırmada Râzî’nin el-Mebâhisü’l-meşrikiyye, el-Metâlibü’l-âliye ve el- Cevherü’l-ferd gibi önemli eserleri karşılaştırmalı biçimde analiz edilmiştir. Râzî’nin bölünebilirlik tartışmalarında ele aldığı başlıca konular; hareket, zaman ve mesafe arasındaki ilişki; noktanın mahiyeti, geometrik şekillerin imkânı; temas ve cüzlerin birleşmesi gibi meselelerdir. Çalışmada, bu konulardaki görüş ayrılıklarının yalnızca doğru görüşün tespiti açısından değil, farklılıkların sebeplerini ortaya koymak bakımından da değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Son olarak Râzî’nin erken dönem eserlerinde cevher-i ferdin varlığını reddetmeye eğilimli bir tutum sergilediği; buna karşılık geç dönem eserlerinde cevher-i ferdin varlığını savunan kesin delilleri öncelediği görülmüştür.

Kalam atomism in the Muta’akhkhirin period and al-Jawhar al-fard This study examines the approach of mutaʾakhkhirūn theologian Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 606/ 1210) to the existence of al-jawhar al-fard (the indivisible atom). While atomism had been the dominant theory among theologians of mutaqaddimūn, it became a matter of renewed discussion in the muta’akhkhirīn period, particularly under the influence of Ibn Sīnā’s critiques. The research comparatively analyzes Rāzī’s major works, inculuding al-Mabāḥith al-Mashriqiyyah, al-Maṭālib al-ʿĀliyah, and al-Jawhar al- Fard. Rāzī’s treatment of the divisibility question centers on key topics such as the relationship between motion, time, and distance; the nature of the point; the possibility of geometric forms; and the contact and combination of parts (ajzāʾ). The study aims not only to determine which view is correct, but also to reveal the underlying reasons for these divergences. It concludes that while Rāzī’s early works display a tendency to reject the existence of the jawhar al-fard, his later writings prioritize the definitive proofs affirming its existence.
Kalam atomism in the Muta’akhkhirin period and al-Jawhar al-fard
Keywords: atomculuk; atomism; bölünebilirlik Fakhr al-Dīn al-Rāzī; cevher-i ferd; divisibility; Doctrines; Doktrinler; Fahreddîn er-Râzî; Islam; indivisible substance; İslam; kalām; kelâm; Maturidilik; Maturidite; Teoloji (Kelam); Theology