Şerhu’l-akâid literatürü ve kulların fiilleri bağlamında kângirî hâşiyesi - Elmalı, Sezgin (My University, 2024)
Kelâm ilminin Fahreddîn er-Râzi (ö. 606/ 1210) sonrası, müteahhirîn dönemi müspet bir telakkî ile cem ve tahkîk dönemi olarak isimlendirilmektedir. Ancak h. 7. (m. 14.) yüzyıl sonrasında yeni eser telifinin azaldığı, şerh ve hâşiye yazım tarzının İslam dünyasına hâkim olduğu ve bunun ilmî anlamda bir gerilemeye sebep olduğu şeklinde olumsuz bir kanaat de bulunmaktadır. Söz konusu döneme ait en önemli eserlerden biri Teftâzânî’nin (ö. 792/ 1390) Şerḥu’l-‘Aḳā’id eseridir. Yüzyıllar boyunca Müslümanların yaşadığı neredeyse her coğrafyada zikri geçen eser üzerine şerh ve hâşiyeler yazılmış, nihayetinde geniş bir literatür meydana gelmiştir. Bu çalışma, Teftâzânî’nin Şerḥu’l-‘Aḳā’id eseri üzerine gelişen literatürün tespiti ile söz konusu literatür içerisinde yer alan Kayyımzâde Abdullah el-Kângırî’nin (ö. 1239/ 1824) hâşiyesinde kulların fiilleri meselesinin işlenmesini konu edinmektedir. Çalışmanın birinci bölümünde şerh ve hâşiye geleneği kısaca tanıtılmakta, zikri geçen yazım geleneğinin kendi döneminde ne tür bir fonksiyon icrâ ettiğine temas edilmektedir. Yine birinci bölümde Nesefî Akāidi, Şerḥu’l-‘Aḳā’id ve Hayâlî Hâşiyesi üzerine yazılmış bazıları matbu bazıları yazma halinde olan şerh ve hâşiyelerin tespiti yapılıp tanıtılmaktadır. Birinci bölümün sonunda Hayâlî Hâşiyesi üzerine yazılmış hâşiyeler içerisinde tespit edilebilen en hacimli hâşiye olan Kângırî Hâşiyesi yazarı Kayyımzâde Abdullah el-Kângırî ile birlikte tanıtılmaktadır. Çalışmanın ikinci bölümünde kelâm ilminin ihtilaflı konularından biri olan kulların fiilleri konusu Kângırî Hâşiyesi merkeze alınarak işlenmektedir. Kângırî Hâşiyesi; Nesefî Akāidi, Şerḥu’l-‘Aḳā’id ve Hayâlî Hâşiyesi gibi çok katmanlı bir yapı üzerinde yer almaktadır. Çalışmada kulların fiilleri konusunun bu yapı içerisinde nasıl bir diyalektik ile işlendiği ortaya konmaya çalışılmıştır. Kângırî’nin kendileriyle tartışmaya girdiği Kestelî (ö. 901/ 1496), Molla Selâhaddîn (ö. 860/ 1456’dan sonra), İsâmuddîn el-İsferâyînî (ö. 945/ 1538), Kul Ahmed (ö. 950/ 1543), Siyâlkûtî (ö. 1067/ 1657) ve Gelenbevî (ö. 1205/ 1791) gibi muhaşşilerin görüşlerine temas edilmiş, böylelikle Kângırî’nin konuya bakışı netleştirilmeye çalışılmıştır. Bununla birlikte bazı Mâtürîdîlerin kulların fiilleri konusunda İsferâyînî (ö. 418/ 1027), Bâkıllânî (ö. 403/ 1013) ve Sadruşşerîa’nın (ö. 747/ 1346) görüşlerini Mâtürîdî görüşün tahkîki olarak savunmaları hususuna değinilmiş, Kângırî’nin bu tartışmadaki konumu tespit edilmiştir.

The muteahhirīn period of İslamic theology (kalām) after Fakhr al-Dīn Rāzi (d. 606/ 1210) is called the period of collectivisation and analysis (jam‘ and tahqîq) with a positive view. However, after the 7th century AH (14th century AD) there is also a negative opinion that the writing of new works decreased and the style of writing commentaries (sharh) and glosses (hāshiyah) dominated the Islamic world and that this led to an intellectual regression. One of the most important works from this period is al-Taftāzānī's (d. 792/ 1390) Sharḥ al-'Aḳā'id. For centuries, commentaries and glosses were written on the aforementioned work in almost every geography where Muslims lived, resulting in a vast literature. This study focuses on the identification of the literature on al-Taftāzānī's Sharḥ al-'Aḳā'id and the discuss of the issue of the human' actions in the commentary of al-Qayyımzāda 'Abdullah al-Kāngırī (d. 1239/ 1824). The first part of our study briefly introduces the tradition of commentary and gloss, and addresses the responses to the negative opinions about this tradition. In addition, without attributing a positive or negative value, the function of the aforementioned writing tradition in its own period is also touched upon. The first chapter also identifies and introduces the commentaries and glosses on this work, some printed and some in manuscript form. While discussing the literature on Sharḥ al-'Aḳā'id, the literature on al-Nasafī 'Aqā'id and Hayālī Hāshiya is also included under separate headings. At the end of the first chapter, the most voluminous hāshiya among the hāshiyas on Hayālī Hāshiya, the Kāngırī Hāshiya, is introduced together with its author, Qayyımzāde 'Abdullah al-Kāngırī. In the second part of the study, the subject of the human actions, which is one of the controversial topics of theology, is discussed by focusing on the Kāngırī Hāshiya. The Kāngırī Hāshiya is located on a multi-layered structure such as the Nasafī Aqā'id, Sharḥ al-'Aḳā'id, and the Hayālī Hāshiya. This study attempts to reveal how the issue of the human actions is discussed with a dialectic within this structure. The views of the muḥāshishees with whom al-Kāngirī engaged in debate, such as Siyālkūṭī, Isāmuddīn al-Isferāyīnī, Kul Aḥmad, Mullā Salāhaddīn, Kestalī, and Gelenbewī, are touched upon in order to clarify al-Kāngirī's view on the subject. In addition, the fact that some Māturīdīs defend the views of Isfarāyīnī, al-Bāqillānī, and Sadrushsharīa on the human actions as an authentication of the Māturīdī view is mentioned, and Kāngırī's position in this debate is determined.
Sharh al-‘aqā’id litarature and kānqiri hāshiya in the context of human actions
Keywords: Akaid ve kelam; Aqaid and kalam; DİN; RELIGION