Babakaleli Ahmed Abdülaziz Efendi’nin Mûdihu’t-Tuhfe isimli eseri (inceleme-metin) - Midi, Sümeyye (My University, 2020)
ÖZETOsmanlı medreselerinde Arapça öğretimi Emsile, Binâ, Maksûd, ‘İzzî gibi sarf ilmine dair bazı temel kitapların okutulması ile başlardı. Bu eğitim nahiv alanında başlangıç seviyesindeki talebelere hitap eden özet bilgiler içeren ‘Avâmil isimli eserin okunması ve ezberlenmesiyle devam ederdi. İmam Birgivî’ye ait bu eser üzerine yazılmış meşhur şerhlerden birisi Gelibolulu Mustafa b. İbrahim’e ait olan Tuhfetü’l-‘Avâmil isimli eserdir. Müderrislik, Galata kadılığı gibi birçok görevi ifa etmiş, nahiv, fıkıh, hadis gibi alanlarda pek çok eser kaleme almış olan Babakaleli Ahmed Abdülaziz Efendi; Gelibolulu Mustafa b. İbrahim’in eserine haşiye olarak Mûdihu’t-Tuhfe isimli bir eser yazmıştır.Mûdihu’t-Tuhfe isimli eser üzerine yapılan bu tez çalışması giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümü araştırmanın konusu, yöntemi, amacı, nahiv ilminin doğuşu, kurucusu ve bu ilme nahiv isminin verilmesi hakkındaki rivayetleri içermektedir. mam Birgivî’nin hayatı, aynı dönemde yaşamış önemli zâtlar, İmam Birgivî’nin eserleri, ‘Avâmil isimli eserinin içeriği, bu eser üzerine yapılmış çalışmalar, Abdülkâhir el-Cürcânî’nin ‘Avâmil isimli eseriyle mukayesesini içermektedir. Ayrıca bu bölümde Gelibolulu Mustafa b. İbrahim’in hayatı, aynı dönemde yaşamış önemli zâtlar, Gelibolu’nun eserleri, Tuhfetü’l-‘Avâmil isimli eserinin özellikleri ve bu eser üzerine yapılmış çalışmalar hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde Babakaleli Ahmed Abdülaziz Efendi’nin hayatı, icazetnamesinde zikrettiği icazet zincirleri, Babakaleli’nin eserleri, Mûdihu’t-Tuhfe isimli eserinin mukaddimesi, hatimesi, eserin muhtevası, Babakaleli’nin eserinde takip ettiği yöntem hakkında bilgi verilmiştir. Aynı zamanda bu bölüm haşiyede yer alan farklı ilim dallarına ait açıklamaları, Babakaleli’nin eserinde kaynak gösterdiği eserleri ve şahısları ve şerhteki sıralamada yapılan değişiklikleri içermektedir. Üçüncü bölüm ise Mûdihu’t-Tuhfe isimli haşiyenin Süleymaniye Kütüphanesinde bulunan 5 baskısının mukayese edilmesi sonucu ulaşılan metnini içermektedir.İÇİNDEKİLERÖZETiABSTRACTiiÖNSÖZiiiKISALTMALARviiGİRİŞ1A.Araştırmanın Konusu ve Amacı1B.Araştırmanın Yöntemi2C.Nahiv İlminin Doğuşu3BİRİNCİ BÖLÜM: İMAM BİRGİVİ’NİN HAYATI, ‘AVÂMİL ADLI ESERİ VE GELİBOLULU MUSTAFA B. İBRAHİM’İN ŞERHİ61.1. İmam Birgivi (1523-1573) ve ‘Avâmil İsimli Eseri61.1.1.İmam Birgivi’nin Hayatı61.1.2. İmam Birgivi’nin Eserleri81.1.3. Abdülkâhir el-Cürcânî ve İmam Birgivi’nin ‘Avâmil Adlı Eserlerinin Muhtevası ve Mukayesesi161.1.4. İmam Birgivi’nin ‘Avâmil’i Üzerine Yapılan Çalışmalar191.2. Gelibolulu Mustafa B. İbrahim (ö. 1176/ 1762) ve Tuhfetü’l-‘Avâmil İsimli Eseri191.2.1. Gelibolulu Mustafa b. İbrahim’in Hayatı191.2.2. Gelibolulu Mustafa b. İbrahim’in Eserleri211.2.3. Gelibolulu’nun Tuhfetü’l-‘Avâmil’i Üzerine Yapılan Çalışmalar21İKİNCİ BÖLÜM: BABAKALELİ AHMED ABDÜLAZİZ EFENDİ VE MÛDİHU’T-TUHFE İSİMLİ ESERİ222.1. Babakaleli Ahmed Abdülaziz Efendi’nin Hayatı222.2.Babakaleli Ahmed Abdülaziz Efendi’nin Eserleri242.3. Mûdihu’t-Tuhfe’nin İsminin Tespiti, Müellife Aidiyeti ve Eserin Telif Tarihi262.4. Haşiyenin Mukaddimesi262.5. Babakaleli’nin Haşiyede İzlediği Yöntem272.6. Haşiyenin Muhtevası332.6.1. Lüğat/ Vaz‘352.6.2. Sarf382.6.3. Nahiv392.6.4. Belâgat442.6.5. Mantık472.6.6. Fıkıh482.6.7. Kelam492.7.Haşiyede Kaynak Gösterilen Eserler ve Şahıslar492.7.1. Haşiyede Yararlanılan Eserler492.7.2. Haşiyede Görüşlerine Yer Verilen Şahıslar532.8. Şerhteki Sıralamanın Haşiyede Değiştirildiği İfadeler562.9. Haşiyenin Hatime Bölümü58ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: MÛDİHU’T-TUHFE’NİN METNİ60SONUÇ194KAYNAKÇA196

ABSTRACTIn Ottoman madrasahs to teach Arabic begins with reading some essential books like Emsile, Binā, Maksud, İzzi which are relating to syntax. This education continues with reading and memorizing the book called Avāmil which includes summary information to students in elementary level. One of most famous commentaries about the book that belongs to İmam Birgivi is Tuhvetü’l-Avāmil that belongs to Gelibolulu Mustafa b. İbrahim. Babakaleli Ahmed Abdulaziz Efendi who performed many tasks such as teacher and qadi of Galata and wrote many books in fields such as nahiv, fıqh and hadith; wrote postscript which called Mudihu’t-Tuhfe. This thesis work on the work named Mudihu’t-Tuhfe consists of introduction and three chapters. The introduction includes the narrations about the subject, method, purpose, the birth of the grammar, its founder and the naming of this science. The first part includes the life of Imam Birgivi, the important people who lived in the same period, the works of Imam Birgivî, the content of his work titled Avāmil, the studies on this work, his comparison with the work of Abdülkāhir el-Cürcāni. Also in this section, it is acquainted about the life of Mustafa b. İbrahim, the important people who lived in the same period, the works of Gelibolulu, the characteristics of the work titled Tuhfetü'l-Avāmil and the works were given on this work. In the second part, ıt is acquainted about the life of Babakaleli Ahmed Abdülaziz Efendi, chains of conscience, the works of Babakaleli, the introduction and epilogue of his work named Mudihu’t-Tuhfe, the content of the work, the method that Babakaleli followed in his work. At the same time, this section includes descriptions of different branches of science, personalities of Babakaleli's works, changes in the order of the commentary. The third section contains the text reached by comparing the 5 prints in the Sulaymaniyah Library of the book named Mudihu’t-Tuhfe.
Keywords: ‘Avâmil; Ahmed Abdulaziz; Ahmed Abdülaziz Efendi; Arabic literature; Arap edebiyatı; Avāmil; Babakaleli; Birgivi; Birgivî; Gelibolulu Mustafa b. İbrahim; grammar; History and criticism; Islam; İslam; Mudihu’t-Tuhfe; Mûdihu’t-Tuhfe; nahiv; Tarih ve eleştiri; Tuhfe