İslam hukukuna göre emeklilik sistemi - Abdulazizoğlu, Zekeriya (My University, 2025)
Bu çalışma, temelde bir risk paylaşım yöntemi olan emeklilik sisteminin mahiyetini incelemeyi, İslâm medeniyetindeki benzer kavram ve kurumlarla olan ilişkisini ele almayı, İslâm’ın temel ilkeleri ile fıkhın prensipleri ve kabulleri ışığında söz konusu sistemin fıkhî zeminini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. İnsanoğlu her dönemde karşılaşabileceği sosyal risklere yönelik tedbir alma ihtiyacı hissetmiştir. Mahiyeti ve yöntemleri değişse de her dönemde bunun için farklı organizasyonlar geliştirmiştir. Önceleri bireysel tasarruflar ve aile içi yardımlaşmalar şeklinde devam eden bu süreç sanayi devrimi ve şehirleşmenin ortaya çıkardığı modern riskler karşısında aciz kalmıştır. İşte emeklilik sistemi de günümüz insanını sosyal ve ekonomik tehlikelere karşı himaye etmeyi amaçlayan modern bir risk paylaşım yöntemidir. Ancak risk paylaşımı kavramı modern bir konu değildir. Dolayısıyla İslam medeniyetinin toplumu tehdit eden sosyal risklere karşı dayanışma ve risk paylaşımı anlamı taşıyan belli başlı kavramlarının ve hukuki müesseselerinin var olup olmadığını sorgulamak, eğer varsa bunların klasik doktrinde algılanış biçimlerini ele almak, daha sonra da bu kavram ve kurumların emeklilik sisteminin mahiyeti ve amacıyla ilişkisini kurmak fıkhın emeklilik kurumuna yaklaşımını tutarlı bir şekilde değerlendirebilmek için zorunludur. Klasik fıkıhta emeklilik sistemiyle fonksiyonel benzerlikleri olan tenâsur, âkıle, velâ, hilf, nafaka ve vakıf gibi birçok kavram ve kurum olmakla birlikte doğrudan özdeşlik kurabileceğimiz bir sistem bulunmamaktadır. Muasır çalışmalarda da emeklilik sistemini doğrudan ele alan müstakil eserler oldukça azdır. Var olan çalışmalarda ise emeklilik sistemine daha ziyade sigorta sistemi bağlamında değinildiği görülmektedir. Emeklilik sistemi ile ilgili fıkhî tartışmaların çoğunun ödenen primler ile sistem tarafından sağlanacak faydaların niteliği bir başka ifadeyle emeklilik sisteminin konusu noktasında yoğunlaştığı görülmektedir. Primlerin, sosyal sigorta himayesinden faydalanmak amacıyla sisteme zorunlu olarak yapılan, vergi ya da ücret gibi doğrudan bir müesseseye bağlanması gerekmeyen, ivaz ve teberru karakterini birlikte taşıyan, kamu hukukuna dayalı, kendine özgü bir yükümlülük ve ödeme türü olduğu anlaşılmaktadır. Emeklilik sistemini ise Kitab, Sünnet ve klasik fıkıh literatüründe doğrudan yer almayan, tenâsur, muâvaza ve teberrû özelliklerini birlikte bünyesinde barındıran, İslam’ın temel ilkeleriyle uyumlu, nev’i şahsına münhasır bir himaye sistemi olarak değerlendirmek isabetli görünmektedir.

This study aims to examine the nature of the retirement system, which fundamentally serves as a method of risk sharing, to explore its relationship with similar concepts and institutions within Islamic civilization, and to evaluate the jurisprudential foundations of this system in light of the fundamental principles of Islam and the core tenets and assumptions of fiqh. Human beings have always felt the need to take precautions against the social risks they may face. Although the nature and methods have evolved, various organizations have been established for this purpose in each era. This process, which has previously relied on individual savings and mutual aid within family, has been rendered inadequate in the face of the modern risks brought about by the industrial revolution and urbanization. The retirement system is a modern method of risk sharing designed to protect individuals from social and economic hazards. However, the concept of risk sharing is not a modern phenomenon. Therefore, it is essential to explore whether there are concepts and legal institutions in Islamic civilization that embody solidarity and risk sharing in response to social risks that threaten society, to examine how they were understood in the classical doctrine if such concepts exist, and, subsequently, to establish the relationship between these concepts and institutions and the nature and purpose of the retirement system in order to evaluate the approach of fiqh to the retirement institution in a coherent and consistent manner. Although there are many concepts and institutions in classical fiqh that share functional similarities with the retirement system, such as tanasur, aqilah, wala, khilf, nafaqa, and waqf, there is no system with which we can establish a direct equivalence. In contemporary studies, studies that directly address the retirement system are relatively rare. In the existing studies, the retirement system is primarily discussed in the context of the insurance system. Most of the jurisprudential debates on the retirement system revolve around the nature of the premiums paid and the benefits to be provided by the system—in other words, the core subject matter of the retirement system. It is understood that premiums are a distinct type of obligation and payment based on public law, made compulsorily to the system in order to benefit from social insurance protection that do not need to be directly linked to an institution such as taxes or wages, and possess the dual character of iwaz and tabarru. It seems appropriate to view the retirement system as a unique protection system that is not explicitly mentioned in the Qur'an, the Sunnah, or classical fiqh literature, yet incorporates the features of tanasur, mu'awaza, and tabarru together, and aligns with the fundamental principles of Islam.
Keywords: Bireysel emeklilik hesapları; Dini açıdan; Emeklilik; Emeklilik geliri; Emeklilik Sistemi; Fıkıh; Individual retirement accounts; Islam; İslam; Maslaha; Maslahat Islamic Law; Religious aspects; Retirement; Retirement income; Social Insurance; Social Risk; Social security; Sosyal güvenlik; Sosyal Risk; Sosyal Sigorta; Tenâsur