Sadruşşeria, Ubeydullah B. Mes’ ud hayatı ve İslam hukukundaki yeri - Erel, Mehmet (My University, 2000)
Tarih boyunca İslam Hukuku sahasında kıymetli eserler veren büyük müellifler yetişmiştir. Kur'an-ı Kerim ayetleri ve Hz. Peygamberin sözleriyle ilme teşvik edilen Müslümanlar, hadis , fıkıh, tefsir, tarih vb. ilimleri öğrenmeye büyük gayret sarf etmiş, bu sahalarda söz sahibi büyük ilim adamları yetişmiştir. Biz bu araştırmamızda 13. asrın sonlarıyla 14. asrın ilk yarısında Buhara'da yaşamış olan, büyük fıkıh alimi Sadruşşerîa Ubeydullah b. Mes'ud' un hayatını ve İslam hukukundaki yerini incelemeye çalıştık. Çalışmamız bir giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında müellifin yetiştiği bölgenin ve içinde yaşadığı asırda İslam Alemi'nin siyasî, sosyal ve ilmî durumunu ele aldık . Birinci bölümde Sadruşşerîa'nın hayatı, eserleri ve ilmî şahsiyetini, ikinci bölümde ise Fıkıh usûlündeki yerini inceledik Hanefi-Maturîdi çizgisinde köklü bir ilim ailesine mensup olan Sadruşşeria, Ubeydullah b. Mes'ud(747/ 1347) hicrî yedinci asrın sonlarıyla sekizinci asrın ilk yarısında Buhara şehrinde yaşamıştır. Onun doğumundan bir müddet önce Buhara başta olmak üzere bir çok İslam memleketi Moğollar tarafından istila edilmiş, bir çok İslam alimi Moğol askerleri tarafından öldürülmüş ve İslam medeniyetinin kültür hazinelerini barındıran kütüphaneler yakılıp yıkılmıştır. İslam dünyasındaki bu siyasi kargaşa şüphesiz ilmi faaliyetlere de yansımış ve ilmi faaliyetler durma noktasına gelmiştir. Ancak bir müddet sonra İslam dünyasında ilmî faaliyetlerde yeniden bir hareketlenme ve canlanma olmuş, İslam alimleri Moğol istilasıyla yok olan ilmi eserleri ihya etmek için hummalı bir çalışma başlatmışlardır. İşte böyle bir zamanda doğup büyüyen Sadruşşerîa, başta fıkıh usûlü, fıkıh, kelam, mantık, Arap dili ve belagatı olmak üzere zamanındaki bütün aklî ve naklî ilimlerde söz sahibi muktedir bir alim olmuştur. Şüphesiz bunda küçük yaştan itibaren dedesi Tâcuşşerîa'nın, kendisiyle ezberlemesi için kitap yazacak kadar yakından ilgilenmesine ve keskin zekasına borçludur. Müellifimiz İslâmi ilimlerin pek çok dalında kıymetli eserler kaleme almıştır. Sadruşşerîa'nın eserleri, özellikle fıkha dair yazdığı en-Nükâye ve Şerhu'l-Vikâye, fıkıh usûlüne dair yazdığı Tenkîh ve Tavzih asırlarca Osmanlı, Hindistan ve Maverâunnehir medreselerinde öğrencilere ders kitabı olarak okutulmuş, üzerlerine bir çok alim tarafından şerh ve haşiye yazılmıştır. Sadruşşerîa Tenkih ve Tavzih adlı kitaplarıyla ve daha önceki alimlerin görüşlerine muhalif bile olsa düşünceleriyle Fıkıh usulünün tarihi gelişimine katkıda bulunarak bu sahada kendisine vazgeçilemez bir yer edinmiştir. Müellifimizin bu kitapları kendisinden sonra gelen alimler ve ilim talebeleri arasında kendisine baş vurulan en önemli kaynak kitaplarından biri olmuş ve asırlarca okunmuş ve okutulmuştur. Sonuç olarak Sadruşşeria yazdığı kitaplarıyla ve ortaya koyduğu düşünceleriyle kendisine İslam Hukuku sahasında önemli bir yer edinmiş, özellikle Hanefî ekolünde vazgeçilmez şahsiyetlerden biri olmuştur.

LİFE OF SADRUSSERİA UBEYDULLAH B. MESUD AND HİS PLACE İN ISLAMİC JURİSPRUDENCE Great authors have lived throughout history who have written valuable works on Islamic Law field. Muslims who have been encouraged to study science by verses of Koran and speech of the prophet Muhammad have shown great efforts and attempts to learn traditions of the prophet. Muhammad's deeds / sayings, muslim jurisprudence, history and commentary great scholars have grown being authorities in these fields. We have studied in our present study life of Sadrusseria Ubeydullah b. Mesud and his place in Islamic Jurisprudence being one of greatest Islam Scholar who lived in Bokhara and Maveraun River Region. I have studied political, social and scientific conditions of century in which Sadrusseria had lived. Towards the end of Hegira seventh century and at the beginning of Hegira eight century, in general Islamic world, especialily Bokhara and Maveraun River region where Sadrusseria lived, were invaded by Mongolians, and so no powerful political structure and authority was left and Muslim theological schools were ruined and some of scholary were killed and some others immigrated to Syria and Eygpt. In the meen-time, Sadrusseria immigrated for a while to Herat. Families were ruined and scattered and nomadism become major factor. In spite of this, during this century, there were movement, activity and action in all sciences in the Islamic world. Sadrusseria whose date of birth is not fully known, died in Bokhara in Hegira 747. He belonged to very well rooted science family representing Harefirmaturidi art-school. He has many compilation works related to logic the scriptures, speech, astrology rhetoric muslim jurisprudence and procedures of jurisprudence. Place of Sadrusseria in Islamic Law has been studied in the second sector. His works written by him about Islamic jurisprudence have been studied and examined one by one and Sources which were used by him while writing his books, have been determined. His books have been systematically examined and studied and so his method and his original ideas have been determined. In conclusion, Sadrusseria who lived between the end of Hegira 7th century and first half of Hegira 8th century, has very important place with his opinions, views and works especially in Hanafi sect (orthodox Muslim sect).
Keywords: Din; Fıkıh ve fıkıh ilmi; İslam Dini; İslam Hukuku