Osmanlı arşiv belgeleri ışığında Malatya - Kazancıoğlu, Habibe (My University, 2001)
Malatya, Anadolu'da kurulan en eski yerleşim merkezlerinden birisidir. Tarihî işlek yollar üzerinde bulunması sebebiyle kurulduğu günden itibaren, ev sahipliği yaptığı medeniyetlerin hemen hemen hepsinde ticaretgâh ve ordugâh şehri olma özelliğini korumuştur. Biz bu çalışmamızla, şehrin Osmanlı idaresine girdikten sonraki iktisadi, ictimai ve kültürel durumunu incelemeyi gaye edindik. Bunun için de Osmanlı Devleti'nin diğer şehir ve kasabalarında olduğu gibi Malatya'da da imar, kültür, sosyal ve ticari hayatın canlanması ve gelişmesinde çok önemli bir yeri bulunan vakıf müesseselerinden yola çıktık. Çalışmamızın ana kaynağını Başbakanlık Osmanlı Arşivi belgeleri, tahrir defterleri ve diğer arşiv malzemeleri oluşturmaktadır. Arşivlerimizdeki belgelerin henüz tamamının tasnif edilip araştırıcıların hizmetine sunulamamış olması, pek çok konuda olduğu gibi Malatya'nın iktisadî, ictimaî ve kültürel hayatı hakkında son sözü söylememize imkan vermemektedir. Çalışmamız esas itibariyle iki kısımdan oluşmaktadır. Girişte, Malatya ve ilçelerinin coğrafi durumları ile tarihçelerine kısaca temas edildikten sonra, birinci bölümde ana hatlarıyla vakıf müessesesi hakkında genel bir malumat verilerek, Malatya'nın merkezinde ve bazı köylerinde tesis edilen vakıf eserlerle hizmetleri hakkında bilgi verildi. İkinci bölümde ise, Malatya'nın ilçelerinde tesis edilen vakıf eserler ile buralardaki hizmetler ele alındı. Her iki bölümde de bu eserlerin geçmişten günümüze kadar geçirdiği değişikliklere de kısaca değinildi. Çalışmamızın sonucunda kısaca şunları söylememiz mümkündür: Malatya, 1516 yılında Yavuz Sultan Selim tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır. Bu tarihe kadar ev sahipliği yaptığı medeniyetlerde uç il yani sınır şehir olma özelliğini koruyan Malatya, bundan sonra iç il haline dönüşmüştür. Hinterlandı ile birlikte önemli geçit yolları üzerinde bulunan Malatya, Balkanlarda teşkilatlanmasını tamamlamış olan Osmanlılar'ın dikkatini doğuya çevirdiği dönemde tekrar gündeme gelmiştir.Doğuya yapılan seferlerde başta Kanuni Sultan Süleyman ve IV. Murad'ın sefer güzergahı üzerinde bulunuşu, bu yörede han, kervansaray ve köprü gibi pek çok vakıf eserin inşasına sebep olmuştur. Nitekim bu eserler bölgedeki ticari hayatın daha da canlanmasını sağlamıştır. Gerek burada doğup büyüyen gerekse diğer devlet adamlarıyla birlikte hayırsever vatandaşların yaptırmış oldukları pek çok cami, mescid, zaviye, mektep, medrese, kütüphane, han, hamam, köprü, çeşme, ve imaret gibi vakıf eserler şehrin sosyo-kültürel ve sosyo-ekonomik yönden gelişmesini sağlamıştır. Arşiv belgelerine dayalı olarak yapılan bu araştırmamız, Malatya ve kazalarındaki mevcut vakıf eserlerden bir çoğunun maddî bakımdan gelişmesini ve devamlılığını, iktisadî faaliyetler için inşa edilmiş olan han, hamam, değirmen, boyahane gibi iktisadî teşekküllerden sağlamaktaydı. Ayrıca arsa, kira, bağ, bahçe, çiftlik, köy ve mezraaların gelirlerinden ayrılan hisseler, buradaki vakıf eserlere düzenli gelir sağlayan önemli kaynaklardı.

Malatya is one of the oldest settlements whih was established in anatolia. Because of thefact that i was settled on thehistorical flowin busy ways, it has always been the centre of commerce and military for the civilizations built there. With this study we aimed to examine this city's economical, social and cultural situation after it was in charge of ottoman Empire. And for thislike Ottoman Empires'other city and towns we begin from foundations which are important for development, culture, sacial and commereaal lives' development. Our studies sources are Prime ministry Ottomon archives documents and other archive stuffs. İn our archives documents aren't classified yet and researchers can't use them and because of these facts like many subjects we can't tell the last wordabout Malatya's economical, social and cultural life. Oyr study accurs from two parts in the begining wemwntion about malatya andits administrative districcts georaphic stutations and short histories afte that at the first part we give information about foundation and traces which are in the centre of malatya and some of the villages. İn the second part we studieed foundation traces which are malatya's administrative districts. İn both of parts we talked about the traces which registered differences is coming from past to today. As result of our study, we can state followings. Malatya was inculuded in to Ottomon territories by Sultan Selim I ( Yavuz Sultan selim) in 1516. İts place of being a border town all the civilizations grown arround Malatya, till this year it then turned Malatya in to interior town. Keeping a strategie point with its hinterland over very iportant crosswads, malatya entered in to the agenda when Ottomans turned their attentions agein towords East after they had completed their structural organizations in Balhaus. As it was just on the direction where Sultan Suleiman and Sultan Murad IV staged military movements this lad the construction of many charity buildings in this area as hostels, karawansarays and bridges that virtalized economic activities over whole region. Hovwevwe nany other buşldings like mosques masjids, zaviye, school universities, libraries, hostel, boths, bridge a fountain and charity foundations built by some statesmen born in the tovnas well as other statesmen and people who donated their fortunes for poors hepped the town also to improve in both economically and in socially.
Keywords: Arşivler; Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesi; İslam Tarihi; Osmanlı İmparatorluğu; Tarih; Türkiye