Kasîde-i Nûniyye şerh geleneği bağlamında 18. yüzyıl Osmanlı Mâtürîdîliği - Doğan, Muhammed Osman (My University, 2025)
Hanefî-Mâtürîdî kelâmı, Eş‘arîliğe kıyasla daha geç bir dönemde kurumsallaşmıştır. Bu gecikmede pek çok etken rol oynamış olmakla birlikte, Mâtürîdî âlimlerin Eş‘arîlik karşısındaki tutumları ayrıca dikkate değerdir. Mâtürîdîliğin Ehl-i sünnet içerisinde Eş‘arîlikten bağımsız bir kelâm ekolü olarak konumlandırılması, mezhebin tanınırlığını ve itibarını artırmada önemli bir rol oynamıştır. Her ne kadar Gazzâlî (ö. 505/ 1111) ve Râzî (ö. 606/ 1210) sonrası dönemi ifade eden müteahhirîn kelâmında Mâtürîdîliğe yeterince yer verilmemiş olsa da, bu geleneğin varlığını ortaya koyan bazı durumlar ve evreler mevcuttur. Bu bağlamda, Râzî sonrası dönemde yaşamış olan Hızır Bey (ö. 863/ 1459), Kasîde-i Nûniyye adlı manzumesiyle Hanefî-Mâtürîdî kelâmını güçlü biçimde temsil etmiştir. Eserin ilk şerhi, müellifin talebesi Molla Hayâlî tarafından kaleme alınmıştır. Ancak bu şerhten sonra yaklaşık iki buçuk asır boyunca esere yeni bir şerh yazılmamıştır. 18. yüzyılda başlayan yeni şerh faaliyetleriyle birlikte Nûniyye etrafında bir şerh geleneği oluşmuş ve bu süreç, dönemin farklı müelliflerinin hem metni anlama biçimlerini hem de mezhebe dair görüşlerini ifade ettikleri dinamik bir zemine dönüşmüştür. Bu tez, söz konusu zemini merkeze alarak 18. yüzyıl Osmanlı Mâtürîdîliğini analiz etmeyi amaçlamaktadır. I. Bölümde Kasîde-i Nûniyye’nin metinsel ve tarihsel bağlamı ele alınmış, eserin yapısı, şerhleri ve şârihleri tanıtılmıştır. II. Bölümde ise, Hayâlî ve 18. yüzyıl müelliflerinin şerhleri üzerinden Mâtürîdîliğin bu eserlerdeki yansımaları ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Bu sayede mezhebin bu dönemdeki çeşitli meşreplerdeki temsilcileri ve geleneği tevarüs biçimleri ortaya konulmuştur.

Ḥanafī-Māturīdī kalām became institutionalized at a relatively later period compared to Ashʿarism. While several factors contributed to this delay, the stance of Māturīdī scholars as opposed to Ashʿarism is particularly noteworthy. The positioning of Māturīdism as an independent school of kalām within Sunnism, distinct from Ashʿarism, played a significant role in enhancing the recognition and prestige of the school. Although Māturīdism was largely marginalized in the later period of kalām (mutaʾakhkhirūn), referring to the era following Ghazālī (d. 505/ 1111) and Rāzī (d. 606/ 1210), there were certain cases and phases in which its presence became evident. In this context, Ḥızır Bey (d. 863/ 1459), who lived after Fakhr al-Dīn al-Rāzī, stands out as a prominent representative of the Ḥanafī-Māturīdī tradition with his didactic poem al-Qaṣīda al-Nūniyya. The first commentary on the work was authored by his student Molla Ḥayālī. However, no new commentary was written for nearly two and a half centuries thereafter. With the resurgence of commentary activity in the 18th century, a tradition of commentary began to form around the Nūniyya, gradually evolving into a dynamic intellectual platform through which various scholars of the period articulated both their interpretations of the text and their theological positions concerning the Māturīdī school. This dissertation aims to analyze 18th-century Ottoman Māturīdism by focusing on this intellectual platform. Chapter I examines the textual and historical context of al-Qaṣīda al-Nūniyya, introducing the structure of the poem, its commentaries, and their authors. Chapter II provides a detailed analysis of how Māturīdī theology is reflected in the commentaries, particularly those of Ḥayālī and the 18th-century scholars. In this way, the representatives of the school from various intellectual orientations in this period, along with the modes through which the tradition was inherited, have been brought to light.
Eighteenth century Ottoman Māturīdġsm in the context of the commentary tradition of al-Qaṣīda al-Nūnġyya
Keywords: Ahl al-Sunnah wa al-Jamā‘ah; Commentary; Doctrines; Doktrinler; Ehl-i sünnet ve’l-cemâat; Ḥanafī-Māturīdī Theology; Hanefî-Mâtürîdî Kelâmı; Kasîde-i Nûniyye; Maturidilik; Maturidite; Osmanlı Mâtürîdîliği al-Qaṣīda al-Nūniyya; Ottoman Māturīdism; Şerh