Ahmed B. Zeynî Dahlân'ın (ö.1304/ 1886) vehhâbîlik eleştirisi - Süt, Hüseyin (My University, 2025)
Bu tez, tez, 19. yüzyılda Mekke’nin Şâfiî müftülüğünde bulunan Ahmed b. Zeynî Dahlân’ın (ö. 1304/ 1886) Vehhâbîlere yönelttiği eleştirileri tarihsel ve teolojik bir çerçevede incelemeyi amaçlamaktadır. Osmanlı’nın son döneminde Hicaz’da yaşamış olan Dahlân, Ehl-i Sünnet geleneğini savunan ve Vehhâbî yayılmasına karşı reddiyeler kaleme almış önemli bir âlimdir. Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, Ahmed b. Zeynî Dahlân’ın hayatı, ilmî kişiliği, hocaları, öğrencileri ve eserleri ele alınmıştır. Ayrıca Dahlân’ın fikirlerinin daha iyi anlaşılması için onun yaşadığı dönemin sosyo-politik, kültürel ve dini yapısına genel olarak işaret edilmiş, eserleri tanıtılmış ve özellikle konumuzla ilgili olanları hakkında ayrıntılı bilgiler verilmiştir. İkinci bölümde, Vehhâbîliğin inanç sistemi ele alınmıştır. Bu bağlamda özellikle Dahlân’ın eleştirdiği görüşlere yer verilmiş; Vehhâbîlerin tevhid anlayışı (tevhîd-i rubûbiyyet, tevḥîd-i ulûhiyyet ve tevḥîd-i esmâ ve sıfât) incelenmiştir. Ayrıca istiğâse ve istiâne kavramlarına yükledikleri anlamlar, şefaat ve tevessül konusundaki görüşleri, kabir ziyareti, dua ve diğer dinî pratiklere dair tutumları açıklanmıştır. Yine şirk olarak gördükleri hususlar ve emr-i bi’l-ma‘rûf nehyi ani’l-münker ilkesine verdikleri önem ile bu ilkenin pratik uygulamalarına kısaca işaret edilmiştir. Böylelikle Dahlân’ın eleştirilerine geçmeden önce Vehhâbî inanç sistemi bütüncül bir şekilde ortaya konulmaya gayret edilmiştir. Üçüncü bölümde ise Dahlân’ın Dürerü’s-Seniyye fî Reddi ale’l-Vehhâbiyyye, Ḫulâṣatü’l-Kelâm fî Beyâni Ümerâʾi’l-Beledi’l-Ḥarâm, Risâle fî Cevâzi’t-Tevessül ve Fitnetü’l-Vehhâbiyyye adlı eserlerinden hareketle onun Vehhâbîlik eleştirileri incelenmiştir. Bu çerçevede Dahlân’ın kabir ziyareti, tevessül, şefaat, ölü ve diri kimselere nida ve dua, Hz. Peygambere ta‘zim, evliya ve salih kimselerin eşyalarıyla teberrük gibi konulardaki görüşleri irdelenmiştir. Dahlân, bütün bu uygulamaların sahih olduğunu ve delillerle temellendirilebileceğini belirterek Vehhâbîliğin bu konulardaki görüşlerini ortaya koyduğu deliller çerçevesinde reddetmeye çalışmıştır. Ayrıca Muhammed b. Abdülvehhâb ve hareketinin ortaya çıkışını, Vehhâbî şahsiyetler ve uygulamalarına ilişkin olumsuz nitelendirmelerini, aktardığı olaylar ve Hz. Peygamber’in hadislerine dayanarak ortaya koymuştur. Sonuç olarak bu tez, Ahmed b. Zeynî Dahlân’ın Muhammed b. Abdülvehhâb ve Vehhâbîlik hakkındaki düşüncelerini tarihsel bağlam, teolojik argümanlar ve dönemin olayları ışığında sistematik olarak incelemekte; böylece 19. yüzyılda Vehhâbîliğe karşı dile getirilen eleştirileri Ahmed b. Zeynî Dahlân’ın fikirleri bağlamında bütüncül bir şekilde ortaya koymaya çalışmaktadır.

This thesis aims to examine the criticisms directed at the Wahhabis by Ahmed b. Zeynî Dahlân, the 19th-century Shafi'i mufti of Mecca, within a historical and theological framework. Dahlân, who lived in Hijaz during the late Ottoman period, was an important scholar who defended the Sunni tradition and wrote scholarly refutations against Wahhabi expansion. The study consists of three chapters. The first chapter covers the life of Ahmed b. Zeynî Dahlân, his scholarly personality, his teachers, his students, and his works. It also briefly touches on the socio-political structure of the period in which Dahlân lived, introduces his works, and provides detailed information about some of them. The second section examines the belief system of Wahhabism. In this context, particular attention is given to the views criticized by Dahlân; the Wahhabis' understanding of tawhid (tawhid al-rububiyyah, tawhid al-uluhiyyah, and tawhid al-asma wa al-sifat) is examined. In addition, the meanings they ascribe to the concepts of istiğâse and istiâne, their views on intercession and tevessül, their attitudes toward visiting graves, prayer, and other religious practices are explained. Furthermore, the issues they consider to be shirk and the importance they attach to the principle of emr-i bi'l-ma'rûf nehyi ani'l-münker and its practical applications are discussed. In this way, the Wahhabi belief system is presented in a comprehensive manner before moving on to Dahlân's criticisms. The third chapter examines Dahlân's Dürerü’s-Seniyye fî Reddi alâ’l-Vehhâbiyyye, Ḫulâṣatü’l-Kelâm fî Beyâni Ümerâʾi’l-Beledi’l-Ḥarâm, Risâle fî Cevâzi’t-Tevessül, and Fitnetü’l-Vehhâbiyyye. Within this framework, Dahlân's views on visiting graves, intercession, intercession, calling out and praying to the dead and the living, reverence for the Prophet, and seeking blessings from the belongings of saints and righteous people have been discussed. Dahlân stated that all these practices are valid within the framework of the Ahl al-Sunnah belief and can be substantiated with evidence, and he attempted to refute Wahhabi thought in light of this evidence. Additionally, he has presented the emergence of Abdulwahhab and his movement, as well as the negative characterizations of the Wahhabis and their practices, based on the events he has recounted and the hadiths of the Prophet Muhammad. In conclusion, this thesis systematically examines Ahmed b. Zeynî Dahlân's thoughts on Muhammad b. Abdülvehhâb and Wahhabism in the light of historical context, theological arguments, and events that took place, thus presenting the debates between Wahhabism and Ahl al-Sunnah in the 19th century in a comprehensive manner.
Keywords: Ahmed b. Zeynî Dahlân; Bid'at; Dua; Innovation; Intercession; Islamic sects; İslam mezhepleri; Kabir Ziyareti; Nida; Polytheism; Prayer; Supplication; Şefaat; Şirk; Tevessül; Vahhabilik; Vehhâbîlik; Visiting Graves; Wahhabism; Wahhabiyah