Alevilerde geçiş törenleri : Adıyaman örneği - Dalyan, Murat Gökhan (My University, 2021)
ALEVİLERDE GEÇİŞ TÖRENLERİ: ADIYAMAN ÖRNEĞİAdıyaman Alevilerinin varlığı, Malazgirt Savaşı'ndan sonra Türklerin Anadolu'ya girişiyle başlamıştır. Adıyaman'a yerleşen Türkmenler, ilk Alevi ayaklanması olarak kabul edilen Baba İshak İsyanı'nın ilk katılımcıları arasında yer almışlardır. Burada başlayan isyan, o zamanın büyük şehirleri olan Malatya, Sivas, Amasya başta olmak üzere diğer şehirlere de sıçramış ve bu şehirler, Adıyaman’daki Alevilerin etkileşim içinde bulunduğu Anadolu Alevilerinin yerleşim hattını oluşturmuştur. Osmanlı Devleti döneminde Adıyaman'daki aşiretler, Alevi aşiret ve nüfusun önemli bir kısmına ev sahipliği yapmıştır. Bunlar Rişvan Aşiretine bağlı Atmalı, Hıdırsorlu aşiretleri ile Kav ve Balyan aşiretleridir. Bu aşiretlerin Alevi nüfusunun büyük bir kısmı, Kav başta olmak üzere, Sünnileşmiştir. Bu aşiretler, birlikte yaşadıkları veya bağlı oldukları gruplar içinde sürekli birbirleriyle çatışmıştır. Cumhuriyetin kurulmasının ardından, bu aşiretler yeni yönetim düzenine uyum sağlamışlardır. Soğuk savaşın neden olduğu kutuplaşmanın bir sonucu olarak Adıyaman'daki Aleviler ilk olarak sol siyasi yelpazede yer alarak sosyalist eğilimlere yönelmişlerdir. 1990'lardan sonra, bu sol eğilim bir şekilde Kürt milliyetçiliğine dönüşmüştür. Ataerkil bir aile sistemine sahip Alevi toplumu, eğitim, kentleşme ve ekonomik faaliyetlerin çeşitlenmesi nedeniyle bu özelliklerini kaybetme sürecine girmiştir. Ataerkil aile temelinde Adıyaman Alevilerinin evlilik, doğum, ölüm ve sünnet törenlerinin Rumeli ve Anadolu'nun diğer bölgelerine yerleşen Alevilerle ortak birçok özelliği bulunmaktadır. Bu bağlamda Adıyaman Alevileri Anadolu'da var olan bütünün küçük bir örneğidir. Geçiş ayinleri, gelişen dünyada olduğu gibi milliyetçilik, göç, sanayi, eğitim, kentleşme, nüfus artışı ve aile bağlarının zayıflaması gibi nedenlerle değişimlere uğramıştır. Bu çalışmada geçmişte yapılan ritüeller ve evirilen süreç içinden günümüze yansımaları üzerinde durulmuştur.İÇİNDEKİLERÖZET IABSTRACTIIÖNSÖZIIIGİRİŞ11.Araştırmanın Amacı ve Önemi12. Araştırmanın Kapsam ve Sınırlılıkları13.Araştırmanın Modeli/ Deseni24.Çalışma Grubu (Katılımcılar)35.Veri Toplama Aracı 46.Yarı Yapılandırılmış Görüşme Formu47. Yarı Yapılandırılmış Tam Katılımcı Gözlem Formu58.Veri Analizi 69.Araştırmanın Geçerlik ve Güvenirliği 710.Adıyaman Alevileri ile İlgili Yapılan Bazı Çalışmalar8I. BÖLÜMADIYAMAN ALEVİLERİNİN TARİHSEL ALT YAPISI VE GELİŞİMİA. Alevilikle İlgili Bazı Kavramlar 101.Dede112.Cem113.Talip114.Muhasip 115.Düşkün13B. Adıyaman Adı ve Kısa Tarihi141.Babaî Ayaklanması152. Kösedağ Savaşı’ndan Sonra Ortaya Çıkan Karışıklığın Bölgeye Yansıması193.Şambayadlı Sahte Şah İsmail 214Adıyaman’daki Alevi Aşiretler 225. Alevi Aşiretlerin Ekonomik Faaliyetleri 286. Adıyaman Alevileri ve Misyonerler 307. Kurtuluş Savaşı Savunmasında Alevi Aşiretler358.Cumhuriyet Devrinde Alevi Toplumu 37II. BÖLÜMALEVİ TOPLUMUNDA GEÇİŞ TÖRENLERİA.Alevi Yerleşim Yerleri 53B.Adıyaman Alevi Toplumuna Dair Gözlemler 54C.Alevi Ailesi56D. Doğum Öncesi ve Sonrası İle İlgili Ritüeller611.Doğumla İlgili İnanışlar661.1.Bebek Sahibi Olabilmek İçin Yapılan Ritüeller681.2.Doğumla İlgili İnanışlar741.3.Hamilelikte Cinsiyet Tespiti781.4.Aşerme801.5.Çocuk Düşürme822.Doğum 822.1.Doğum Sırasında Yapılan Ritüeller 852.2.Göbek Bağı882.3.Eşin (Plasentanın) Düşürülmesi 903.Lohusalık Dönemi904.Çocuğun Tuzlanması955.Çocuğa İsim Konması976.Kundaklama1027.Çocuğun Bakımı1028.Çocuğun Ayağına Köstek Bağlanması 1139. Diş Çıkartma Hedik 113B. Evlilik ve Düğün1141. Evlilik Yaşı1182.Kız İsteme1203.Başlık Parası 1264.Alevilikte Kimlerle Evlenilmez1295.Evlilikte Ailelerin Durumu1306.Nişanlılık Dönemi1317.Beşik Kertme1398.Alevilerde Nikah1399.Başka Mezheplerle Evlilik 14210.İl Dışı Evliliklerde14811.Levirat Evlilikler14912.Sorarat (Baldızla) Evlilik15013.Berdel Evliliği15114.Düğün15215. Kına16016.Çeyiz Serme 16017.Kız Kaçırma16118. Çok Eşlilik16319.Evli Kadın Kaçma ve Kaçırılması 16620.Gelinlik16821.Damatlık17522.Boşanma 17723.Dulluk 18124.Evlenen Kişilerin Yerleşim Meselesi183C.Ölüm ve Cenaze İşlemleri 1841.Ölüm Anında Yapılan İşlemler1842.Cenaze İşlemleri 1863.Cenaze’nin Yıkanması 1884.Cenaze Namazı1895.Cenaze Defni İşlemi1916.Taziye İşlemleri 1997.Kabirde Ateş Yakılması2058. Mevlit2079.Yas Törenleri20910. Ağıtlar ve Ağıtçılar21011.Ağız Açma21112.Mezar Taşı21112.1. Mezar Taşlarında Dua İsteği 21712.2. Siyasi Mesaj İçeren Mezar Taşları 21912.3.Şiir, Şarkı ve Popüler Kültür Mesaları İçeren Mezar Taşları22212.4. Özlem ve Ayrılık Acısı İçeren Mesaj Taşları22413.Definin İşlemi ve Kabir22714.Mezarlık Ziyaretleri22715.Mezarlara Ağaç Dikilmesi 22916.Ölünün Eşyalarının Dağıtılması231D.Sünnet2321.Kirvelik 2332.Sünnet Yaşı Ne Kadar Olmalıdır 2373.Sünnet’in Aileler için Anlamı 2384.Sünnet Düğünü2395.Sünnet Kıyafeti2426.Sünnette Akrabaların Görevleri2437.Sünnette Lokum2448.Sünnet Çocuğunun Türbelere Götürülmesi2459.Sünnet Sonrası Ziyaretler24610. Kirveliğin Bitmesi247Sonuç250Kaynakça 255

TRANSITION CEREMONIES IN ADIYAMAN'S ALEVISThe existence of Adıyaman Alevis started with the entry of Turks into Anatolia after the Battle of Manzikert. The Turkmen who settled in Adıyaman were among the first participants of the Baba İshak Rebellion, which is accepted as the first Alevi uprising. The rebellion starting in at that time spread to other cities, especially Malatya, Sivas and Amasya, the big cities of that time, and they formed the settlement line of the Anatolian Alevis, providing a constant interaction opportunity with the Alevis in Adıyaman.During the Ottoman Empire, the tribes in Adıyaman hosted an important part of the Alevi tribe and population. These are the Atmali, Hıdırsorlu tribes, and the Kav and Balyan tribes of the Rişvan Tribe. A large part of the Alawite population of these tribes, especially Kav, has become Sunni. These tribes constantly were in clash with each other within the groups they communed with or belonged to. After the establishment of the Republic, these tribes adapted to the new administration. As the cold war caused polarization, Alevis in Adıyaman first took part in the left political spectrum and later socialist tendencies. After the 1990s, this left trend evolved into Kurdish nationalism.Alevi society, having a patriarchal family system, has entered the process of losing these characteristics due to the diversification of education, urbanization and economic activities. On the basis of the patriarchal family, the marriage, birth, death and circumcision ceremonies of Adıyaman Alevis have many features in common with the Alevis settled in Rumeli and other parts of Anatolia. In this context, Adıyaman Alevis are a sample of the whole existing in Anatolia.As in the developing world, rites of passage have undergone changes due to reasons such as nationalism, immigration, industry, education, urbanization, population growth and weakening of family ties. In this study, the rituals performed in the past and their reflections from the evolving process to the present are emphasized.
Keywords: Adıyaman; Alevi; Aleviler; Bektashi; Bektaşilik; Geçiş Ritüelleri Adıyaman; Nosairians; Transition Rituals; Turkey; Türkiye