Selçuklu iktidar imgeleri - Semizoğlu, Nabi (My University, 2020)
ZET………………………………………………………………..………………..VIIABSTRACT…………………………………………………………...…………….VIIIKISALTMALAR……………………………………………...………………………IXGİRİŞ1. İktidar………………………………………………………………………………….12. Devlet………………………………………………………………………………….4I.BÖLÜMSELÇUKLU İKTİDARININ KAYNAĞI1.Türk Devlet Geleneğinde Hükümranlık Anlayışı……………………………………82.İran-İslâm Devlet Geleneğinde Hükümranlık Anlayışı…………………………….213.Türk ve İran-İslam Hükümranlık Anlayışlarına Göre Selçuklu İktidarının Meşruiyet Temelleri…………………………………………………………………………...274.Selçuklu İktidarının Sınırları……………………………………………………….31II. BÖLÜMSELÇUKLU İKTİDARININ SEMBOLLERİ1.Hâkimiyet Alametleri……………………………………………………………...451.1 Somut Alametler…………………………….……………………………………451.1.1Taht……………………………………………………………………………..451.1.2Taç (Başlık, Külah, Tolga, Sarık, Börk)………………………………………..501.1.3Sikke……………………………………………………………………………541.1.4Otağ, Saray…….………………………………………………………………..621.1.5Hilat ve Tıraz…...………………………..……………………………………...681.1.6Bayrak (Sancak, Alem, Liva )…………………………………………………..781.1.7Çetr……………………………………………………………………………...891.1.8Nevbet……………. .…………………………………………………………...941.1.9Tuğra ( Tevki)….………………………………………………………..…….1001.1.10Ok/ Yay……………………………………………………………………..….1041.1.11Gāşiye……………………………………………………………………..…..1081.1.12Hediye……………………………………………………………………..…..1101.1.13Saçı…………………………………………………………………………….1141.1.14Mevkib………………………………………………………………………. .1161.1.15Kılıç…………………………………………………………………………...1171.1.16Mühür ve Yüzük……………………………………………………………….1191.1.17Kemer…………………………………….……………………………………1251.1.18Çizme………………………………………………………………………….1271.2Soyut Alametler…………………………………………………………………..1271.2.1Hutbe…………………………………………………………………………..1271.2.2Unvan ve Lakap………………………………………………………………. 135 2. Törenler / Merasimler…………………………………………………….......…….1462.1 Tahta Çıkma Törenleri…………………………………………………………….1462.2 Düğün Törenleri…………………………………………………………………...1472.3 Yas ve Taziye Törenleri…………………………………………………………...1482.4 Karşılama / Uğurlama Törenleri…………………………………………………...1532.5 Eğlence Meclisleri ………………………………………………………………...1552.6 Ziyafetler…………………………………………………………………………..1583. İktidara Gösterilen Sembolik Tazim………………………………………………...1593.1 Huzura Kabul……………………………………………………………………...1593.2 El / Yer / Ferman / Rikab Öpme……………………………………………………1603.3 Ayakta Bekleme / Durma / Diz Çökme…………………………………………….1613.4 Attan İnme…………………………………………………………………………1623.5 Selçuklu hanedanına / soyuna gösterilen tazim……………………………………163III. BÖLÜMSELÇUKLU İKTİDARININ TESİSİ1. Başkent……………………………………………………………………………...1642. Hazine………………………………………………………………………………1653. Vergi………………………………………………………………………………..1654. Tâbilik……………………………………………………………………………....1715. Atama / Azil………………………………………………………………………...1756. İkta Tevcihi…………………………………………………………………………1817. Ferman / Menşur……………………………………………………………………1838. Veraset Sistemi (Veliahtlık)………………………………………………………...1919. İnşa Faaliyetleri……………………………………………………………………..19110. Fetih ve Zaferler…………………………………………………………………...19211. Diplomatik Evlilikler.……………………………………………………………..201SONUÇ…………………………………………………………………….…………203BİBLİYOGRAFYA……………………………………………………..…………...204ÖNSÖZSelçuklular, 11.yüzyıl ila 13.yüzyıllar arasında Türk-İslâm ve Dünya tarihine damga vurmuş bir Türk hanedanıdır. Türkistan’dan Yakındoğu’ya uzanan büyük Türk göçleri sırasında Horasan’da siyasî bir teşekkül kurarak bölgenin siyasî, sosyal, iktisadî çehresini değiştirmişlerdir. Selçukluların, bir yandan Müslümanlığı kabul etmesi, diğer yandan da İran-İslâm kültür çevresine girmesiyle devletin her alanında büyük bir dönüşüm yaşanması kaçınılmaz oldu. Bu çalışmanın konusu da Selçuklu iktidar imgelerinin söz konusu büyük dönüşüm kapsamında incelenmesidir. Tezin kapsamı Büyük Selçuklularla, bir nevi onların devamı olan şube hanedan Irak Selçukluları ve Türkiye Selçuklularıyla sınırlandırılmıştır. Bu nedenle Suriye ve Kirman Selçukluları gibi şube hanedanlar çalışmaya dâhil edilmemiştir.Tezde, adı geçen hanedanların hüküm sürdükleri topraklarda tesis edilen Selçuklu iktidarının imgeleri incelenmiştir. Selçuklu iktidarı İslâm öncesi Türk iktidar anlayışının yanı sıra yukarıda ifade edildiği üzere, İran-İslâm devlet anlayışlarını da tevarüs etmiştir. Bu nedenle çalışmanın giriş bölümünde bu altyapıyı oluşturan unsurlar incelenmiştir. Birinci bölümünde, Selçuklu iktidarının meşrûiyet kaynakları, ikinci bölümde, iktidarın somut ve soyut sembol ve alametleri ele alınmıştır. Üçüncü bölümde iktidarın hangi yollarla, nasıl kurulduğu ve yönetim anlayışı irdelenmiştir. Dördüncü bölümde iktidarın sınırları, yetkisini kullanma limitleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Tezin yazımında TDV İslâm Ansiklopedisi’nin imlâ ve transkripsiyon sistemi esas alınmıştır.Bu çalışma sırasında yardımlarını esirgemeyen herkese teşekkür etmeyi bir borç sayarım. Beni bu günlere getiren, hayatını ailesine vakfeden ve bu çalışmanın yazım sürecinde hayatını kaybeden annem Aysel Semizoğlu’nu, hayatım boyunca kalbimin en derin yerlerinde hep şükranla anacağım. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM) çalışanlarına; maddi-manevi desteği ve bazı kaynaklara ulaşmamdaki büyük yardımları için Yasemin Akkoyun’a; yardım ve destekleri için Esra Gültekin ve Ömer Faruk Uyanık’a çok teşekkür ederim.Son olarak, bu çalışma süresince benimle birlikte saatlerce mesai harcayan, sıcaklığını ve hoşgörüsünü esirgemeyerek bütün bilgi ve birikimini paylaşan saygıdeğer danışman hocam Prof. Dr. Gülay Öğün Bezer’e şükranlarımı sunarım. Nabi SemizoğluÖZETSelçuklu iktidarı, hâkimiyetini tesis ettiği yüzyıllar boyunca Yakındoğu coğrafyasına damga vurmuştur. Selçuklu iktidarı damga vurduğu dönem dışında kendisinden sonra gelen Türk-İslâm iktidarlarının anlayışını da derinden etkilemiştir. Selçuklu iktidarı, Horasan’da kuruluşundan itibaren eski Türk idare gelenekleri, İslâm Dünyasının dini atmosferi ve İran devlet geleneklerinin oluşturduğu bir zemin üzerine inşa edildi. Eski Türk döneminde iktidarın meşrûiyet kaynağı temel olarak “kut” anlayışına dayanıyordu. İslâmi ve İrani terminolojide ise siyasî konjonktüre uygun olarak hukuksal biçimde formüle edilmişti. Her iktidar gibi Selçuklu iktidarı da kendi anlayışını sembollerle ifade ediyordu. Bunlar hem eski Türk iktidarının sembolleri olan otağ, kös, sancak (tuğ), ok-yay gibi kendi geleneğinden gelen; hem de Müslüman hanedanların hutbe, sikke, hilat gibi sembollerini ihtiva ediyordu. Kuruluş döneminde ülüşü yaşatan bozkırlı Selçuklu iktidarı kan bağına dayalı göçebe karakterini terk ederek; saraydan yönetilen, Fars bürokrasisine istinat eden, gulam (köle) asıllı emirlerin giderek güçlendiği bir karakter kazanmıştır. Selçuklu toprakları fetihlerle genişlerken, fethedilen topraklarda iktidar imgesi kendine has sistematik yöntemlerle yerleştirilmiştir. Askerî iktaların tevcihi, yazılı bürokrasinin geliştirilmesi, atamalar, aziller, inşa faaliyetleri (darüşşifa, medrese, cami, sur vb.), vergi sistemi, fetihler iktidar inşasının göstergeleridir. Fakat kuruluştan itibaren ortaya çıkan sistemsel sorunlar ve başka problemler Selçuklu iktidarının yıpranmasına ve neticede yıkılmasına yol açmıştır. İktidardan uzaklaştırılan göçebe Türkmen kitleleri, İslâm dünyasının lideri halifeyle Selçuklu sultanlarının iktidar mücadeleleri, hanedan mensuplarının taht kavgaları, emir ve atabeklerin nüfuz alanlarını iktidar aleyhine genişletmeleri; Harizmşah ve Moğol tehditleri bu problemlerin en önemlileri olarak ortaya çıkmaktadır.

ABSTRACTSeljuk rule, when it established its domination during the centuries left its mark on geography of the Near East. Beyond that era it has deeply affected next Turkish-Islamic states concept of rule also. Since the establishment of Seljuk rule in Khorasan, it was built on a base of ancient Turkish governance traditions, the religious atmosphere of the Islamic world and Iranian governmental traditions. Source of legitimacy of power in old Turkish era, was mainly based on sense of “kut”. Also, in Islamic and Iranian terminology, it had been legally formulated in accordance political conjuncture. Like every political power, Seljuk rule denoted its concept of power with symbols. These were based on symbols adopted by Muslim dynasties (like khutbah, coin, caftan), as well as old Turkish state symbols.(like state tent, drum-kus, sanjak, arrow-bow). Seljuk rule concept had ülüş in establishment era. Afterwards, it left nomadic character based on blood relation. It adopted a new character, which slave origin emirs getting stronger, governed from palace based on Persian bureaucracy. While Seljuk lands expanding by conquests, image of power in conquered lands was settled by its own systematic methods. Military iqta, development of written bureaucracy, assignments, dismissals, construction activities (hospital, madrasah, mosque, castle walls etc.), tax system, conquests are indicators of power building. However, some systematic issues and other problems from the very beginning worn out Seljuk rule and led its fall. The most important of these problems were Nomadic Turkmen masses who moving away from power, the power struggle between caliphate and Seljuk power, struggles between members of dynasty, struggles for influence between emirs, Kharzemshah and Mongols threats.
Keywords: History; Image; İktidar; imge Seljuk; Rule; Selçuklu; Selçuklular; Seljuks; Tarih; Turkey; Türkiye