Akāi̇d-i̇ Adudi̇yye li̇teratüründe Efʿâl-i̇ ibâd meselesi̇ - Sünger, Adem (My University, 2024)
İnsan fiilleri yani insanın özgürlüğü ve ahlâkî sorumluluğunun nasıl tesis edileceği sorunu, İslâm düşüncesinin en eski ve köklü problemlerinden biridir. Problemin çözümüne dair sarf edilen çabalar neticesinde ilk dönemlerde cebr, kader/ tefvîz ve kesb olmak üzere üç farklı yaklaşım ortaya çıkmış, ancak süreç içerisinde sözü edilen yaklaşımlar etrafında yapılan farklı yorumlara ek olarak filozofların da tartışmalara dahil edilmesiyle problem daha da genişlemiş ve derinleşmiştir. Bu durum bir taraftan insan fiilleri meselesini daha girift bir hale getirirken, diğer taraftan bu konuda oldukça zengin bir birikimin ortaya çıkmasına vesile olmuştur. Modern dönemde insan fiilleri problemi üzerine yapılan çalışmaların kâhir ekseriyeti, söz konusu probleme belli bir kişi veya ekol ekseninde değinmiştir. İnsan fiilleri problemini ʿAḳāʾid-i ʿAḍudiyye literatürü bağlamında ele alan bu çalışmada ise ʿAḳāʾid-i ʿAḍudiyye literatürünün tamamı dikkate alınmış, şârih ve muhaşşîlerin efʿâl-i ibâd meselesinde ortaya çıkan farklı çözüm önerilerine ilişkin görüş, değerlendirme ve katkıları mukayeseli bir şekilde incelenmiştir. Muʿtezile’nin görüşlerinin ele alındığı birinci bölümde tefvîz düşüncesinin hangi önermeler üzerine bina edildiği, hangi aklî ve naklî delillerle nasıl temellendirildiği, Muʿtezile âlimlerinin tamamının ortak bir tefvîz anlayışına sahip olup olmadığı ve mütevellid fiiller meselesi şârih ve muhaşşîlerin değerlendirmeleri ışığında ele alınmıştır. Çalışmamızın ikinci bölümünde filozofların insan fiilleri problemine ilişkin görüşlerine değinilmiştir. Filozofların diğer metafizik konularda olduğu gibi insan fiilleri meselesini de sudûr düşüncesinden hareketle izah etme çabası, kelâm âlimlerinin çoğunluğu tarafından filozofların, akıllar ve tabiatlar gibi Tanrı dışındaki bazı varlıkların da tıpkı O’nun gibi varlık veren müessir illet olmalarını gerektireceği ve bu durumun, insan fiilleri için de geçerli olduğunu savundukları şeklinde algılanmıştır. Bu algının ne denli doğru olduğu ʿAḳāʾid-i ʿAḍudiyye literatürü bağlamında analiz edilmiştir. Bu bölümde ayrıca Muʿtezile ile İslâm filozoflarının yaklaşımlarının aynı olup olmadığı da tartışılmıştır. Tezimizin üçüncü bölümünde Ehl-i sünnet âlimlerinin kesb düşüncesi bağlamında onların hâdis kudreti müessir kabul edip etmedikleri, insan iradesinin ontik yapısına dair ne düşündükleri ve bunlarla ilintili hususlar incelenmiştir. Sünnî âlimlerin ortaya koydukları düşünceler arasında benzerlik veya farklılık bulunup bulunmadığı varsa bunların gerçek anlamda bir benzeşme veya ayrışma olup olmadığı, bu görüşlerin sonraki süreçte ne derece teveccüh gördüğü vb. hususlar şârih ve muhaşşîlerin görüşlerinden hareketle ele alınılmıştır. ʿAḳāʾid-i ʿAḍudiyye literatürüne katkı sunan şârih ve muhaşşîlerinin tefvîz, sudûr ve kesb görüşlerini değerlendirirken hem seleflerinden tevârüs ettikleri ilmî birikimi hem de yeni gelişen durumları dikkate aldıkları, bazen doğrudan ilgili görüş sahiplerini bazen de onları savunan gerek seleflerini gerekse çağdaşlarını tenkit etmek suretiyle çok yönlü ve dinamik bir tartışma yürüttükleri söylenebilir.

The problem of human actions, how to establish human freedom and moral responsibility, is one of the oldest and deep-rooted problems of Islamic thought. As a result of the efforts to solve the problem, three different approaches emerged in the early periods: jabr, qadar/ tafwīḍ and kāsb, but in the process, in addition to the different interpretations made around the aforementioned approaches, the problem became wider and deeper with the inclusion of philosophers in the discussions. This situation, on the one hand, has made the issue of human actions more intricate, and on the other hand, has led to the emergence of a very rich accumulation of knowledge on this subject. The vast majority of the studies on the problem of human actions in the modern period have addressed this problem in the axis of a certain person or school. In this study, which deals with the problem of human actions in the context of the ʿAḳāʾid al-ʿAḍudiyya literature, the entire ʿAḳāʾid al-ʿAḍudiyya literature is taken into account, and the views, evaluations, and contributions of commentators and muhashshīs regarding the different solutions to the issue of human actions are examined in a comparative manner. In the first chapter, which deals with the views of the Muʿtazilites, the propositions on which the idea of tafwīḍ is based, how it is justified with which rational and narrative evidences, whether all Muʿtazilite scholars have a common understanding of tafwīḍ, and the issue of mutawallīd (indirect) acts are discussed in the light of the evaluations of commentators and muhashshīs. In the second part of our study, the philosophers' views on the problem of human actions are discussed. The philosophers' attempt to explain the issue of human actions in terms of the idea of emanation (sudur), as in other metaphysical issues, has been perceived by the majority of the theological scholars as an assertion that philosophers argue that some entities other than God, such as intellects and natures, must be the efficient cause that gives existence just like Him, and that this situation is also valid for human actions. The extent to which this perception is correct is analysed in the context of the ʿAḳāʾid-i ʿAḍudiyya literature. This chapter also discusses whether the approaches of the Muʿtazilites and Islamic philosophers are the same. In the third part of our thesis, whether the Ahl al-Sunnah scholars accept the created power as the agent, what they think about the ontic structure of the human will, and related issues are analysed in the context of the idea of kasb. Whether there are similarities or differences between the opinions of Sunnī scholars, and if there are, whether they are similarities or differences in the real sense, and to what extent these opinions were accepted in the following process, are discussed based on the opinions of commentators and muhashshīs. It can be said that the commentators and commentators who contributed to the ʿAḳāʾid al-ʿAḍudiyya literature, while evaluating the views of tafwīḍ, emanation, and kasb, took into account both the scholarly accumulation they inherited from their predecessors and the newly developing situations, and conducted a multifaceted and dynamic discussion, sometimes directly criticising the holders of the relevant views and sometimes criticising both their predecessors and contemporaries who defended them.
Keywords: Akaid ve kelam; al-Irādah al-juzʾiyyah (particular will); Aqaid and kalam; Cebr; Cüzî İrade Kalām; Efʿâl-i ibâd; Emanation (Sudur); Human Actions; Jabr; Kasb; Kelâm; Kesb; Literature; Literatür; Sudûr; Tafwīḍ; Tefvîz; ʿAḳāʼid-i ʿAḍudiyye; ʿAḳāʾid al-ʿAḍudiyya