20. Yüzyıl başında Tatarlarda kimlik arayışı ve diğer Türk topluluklarıyla ilişkiler - Soysal, Ayşe Gün (My University, 2001)
Rusya imparatorluğunun müslüman halklarından Tatarlar Kazan'ın Rusya tarafından fethinden itibaren çeşitli bölgelere göç etmişlerdir. İmparatorluk büyüdükçe Tatarların gittikleri ve yerleştikleri yerler de anavatanlarından uzaklaşmaya başlamıştır. Bu süreçte Rus idaresinin Tatarlara karşı politikası değişiklikler geçirmiş, önceleri onları yeni fethedilen topraklardaki diğer müslüman halklarla ilişkileri kolaylaştıran aracılar olarak görmüş, bu aracılara ihtiyacı kalmadığı andan itibaren de ilk kolonizatörler olan Tatarları devreden çıkarmaya çalışmıştır. İlk dönemlerde Tatarların yeni yerlere göç etmeleri de özendirilmiş, bunun için çeşitli ayrıcalıklar tanınmıştır. Özellikle 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Tatarların yeni yerlere yerleşmeleri, kökleşmeleri iyiden iyiye zorlaşmaya başlamıştır. Ancak daha önce Rusya'nın kenar bölgelerinde yerleşmiş olan Tatar cemaatleri eğitim yoluyla meydana gelen değişikliklere uyum sağlama çabasına girmişlerdir. Tatar cemaatlerindeki değişim ilişkide oldukları halkları, örneğin Kazakları da etkilemekte, iki halk arasındaki geleneksel ilişkiler de değişmektedir. İlişkilerin değişen niteliği ortaya çıkmaya başlayan milliyetçi hareketi de etkilemekte, aynı zamanda bu hareketten de etkilenmektedir. 1905 devrimi öncesi kültürel alanla sınırlı kalan modernleşme çabaları ve milliyetçilik devrimden sonra siyaset sahasına taşınmıştır. Devrimin ilk döneminde müslümanlar arasındaki hukuki ayrımlar kalkmış, hepsi eşit Rusya vatandaşları olarak haklarını savunma çabasına girmişlerdir. Daha önce Dini İdare bağlamında hak arama çabasına girişen Tatarlar parlamentoyla birlikte bunu bütün Rusya ölçeğine taşımışlar, Dumada müslüman vekilleri biraraya getiren bir parti kurmuşlardır. Rus siyasetinin tutuculaşmasıyla Tatarlar Dumada tüm Rusya müslümanlarını temsil görevini üstlenmek durumunda kalmışlardır. Ancak sonuçta Tatar milliyetçiliği bir milli devletle birleşememiştir.

Tatars, the first Muslim subjects of the Russian Empire, have migrated to different regions since the conquest of Kazan. As the empire enlarged, the Tatars went farther and settled down in more distant places. In this process the policy of the empire changed in time, at first they were seen as middleman to ease the relations with Muslim people in conquered territories, but when the Tatars were no more needed these first colonisers were omitted. Earlier the Tatars were encouraged to migrate, privileges were granted. But as from the second half of the 19th century it became harder and harder for the Tatars to settle in different places. However, the established Tatar communities in the edges of the empire tried to adjust new developments via education. The change in Tatar communities also effected the people that they were in contact with ie the Kazakhs and the traditional relations between two peoples underwent changes. Changing nature of the relations influenced newly emerging national movement and was influenced by it. Before 1905 revolution modernising and nationalist efforts were restricted to the cultural sphere, but after the revolution they were transmitted to the political arena. With the 1905 revolution the legal distinctions among the Muslim subjects were lifted, they tried to defend their rights as equal Russian citizens. By then Tatars were demanding rights in the context of the Muslim Spiritual Assembly started to struggle in Duma in an all-Russian scale and formed a political party, which gathers Muslims deputies together. As the Russian political milieu became more conservative the Tatars became obliged to defend the rights of all Russian Muslims in Duma. But at the end Tatar nationalism could not take the form of a national state.
Keywords: Genel Asya tarihi; Moğol ve Tatar imparatorlukları dönemi; Tarih; Tarih Yakınçağ; Tatarlar