Anılarda II. meşrutiyet dönemi - Özkan, Hakan (My University, 2008)
Büyük bir İmparatorluğun son dönemlerinde çıkış yolu arayan bir grup öğrencinin, vatanı, içine düştüğü açmazdan kurtarmak için çıktıkları yolda ana hedefleri dönemin yönetim şekli ve dolayısı ile yöneticisi olan padişah olmuştur. Küçük bir adım olarak başlayan hareket gün geçtikçe genişlemiş, zaman zaman alınan tedbirlerle hareket bertaraf edilip bu amaçla yola çıkanların bir kısmı “tekrar kazanılsa da” buna rağmen eğitimli gençler arasında giderek taraftar bulmaya ve etkisini arttırmaya devam etmiştir. Ülke içinde rahat hareket edemeyerek yurt dışında faaliyet gösteren bir kısım idealistin yapmış oldukları fikir propagandası da gazete ve dergiler aracılığıyla gizlice ülkeye sokulmuş, yurt içinde faaliyet gösterenlere rehberlik edilerek bu kişilerle ilişkiler koparılmadan sürdürülmüştür. Özellikle bağımsızlık propagandasının yoğun olduğu ve dış güçlerce sürekli tahrik edilen Balkan topraklarında taraftar bulmaya başlayan hareket, zamanla bu bölgedeki ordu ve bürokrat kesim arasında oldukça yayılmıştır. Bölgede taraftar bulmasının en büyük sebeplerinden birinin de bu dönemde yeni mezun olmuş oldukça genç askerin vatansever duyguları dolayısı ile bölgede görevlendirilmiş olmaları gösterilebilir. Bu gençler Balkan topraklarında dış güçlerce dayatmalarıyla ortaya çıkmış ve genişlemiş olan ayrılıkçı hareketlerin şiddetlenmesi üzerine faaliyetlerini hızlandırmış, yurt dışında faaliyet gösteren fikirdaşları ile yaptıkları birleşme toplantılarından sonra harekete geçerek dönemin padişahını Meşrutiyet’i ilan etmek zorunda bırakmışlardır. İhtilal sonrasında dizginleri ele alan Cemiyet, tecrübeli kadroları olmaması sebebiyle çıkış yolu olarak karşı çıktığı dönemin bürokratlarını göreve getirmeyi seçmiş, bu sebeple de kendi taraftarlarınca dahi eleştirilere maruz kalmıştır. Dizginleri ele geçirdikten sonra durdurmayı vaat ettikleri dağılma ve ayrışmayı durdurmak bir yana daha da hızlanmasına sebep olmuşlardır. Kendilerine ayak bağı olduğunu düşündükleri Sultan’ı tahtan indirerek varlıklarına yönelecek tehlikeyi bertaraf edeceklerini düşünürken, Sultan’ın politikaları ile bir arada tutmayı başardığı ülkenin bir anlamda felaketine sebep olmuşlardır. İçine düştükleri açmazdan kurtulmak için girişmiş oldukları ittifak arayışlarından umduklarını bulamayarak Almanya ile hareket etmek zorunda kalmışlardır. Böylelikle tüm kayıplarını telafi edeceklerini düşünseler de pratikte birçok felaketler yaşayarak İmparatorluğun dağılmasına yol açmışlar, akabinde kendileri de doğdukları toprakları gördükleri tepkiler üzerine terk etmek zorunda kalmışlardır.

The main target became the regime and therefore the Sultan in the way of a group of students who started to find a way out and save the country from the dilemma in the last periods of a great empire. The movement that started as a small step grew as the days went on, and despite the movement was eliminated with the measures taken from time to time and some of the participants were “regained”, it continued to find supporters among the educated youth and increase its effect. The propaganda of opinions made by some idealists from abroad who operated abroad since they could not act freely in the country were secretly entered into the country by means of newspapers and the magazines, and those acting in the country were guided and it continued without the relations with these persons were cut. The movement that especially started to find supporters from Balkan soils where the propaganda for independency was intense and the independence was continuously agitated by the foreign forces was expanded among the army and bureaucrats. One of the biggest reasons that it found supporters in the region can be indicated that rather young newly graduated army members with patriotic believes were appointed to this region. These young people increased their activities with the intensified separatist movements that took place and expanded with the imposition of foreign powers, and they forced the Sultan of the time declare Constitutional Monarchy with their actions taken after their unification meetings made with the others living abroad and sharing the same opinions. The community that took the control after Revolution, elected to chose the bureaucrats of the time they oppose as a way out since they lacked the experienced staff, therefore they were even criticized by their own supporters. After taking the control, they caused the acceleration of break up and separation which they promised to stop. While they thought dethroning the Sultan whom they thought tying down them for eliminating the danger towards them, in one sense they caused the destruction of the country that was held together with the policies of Sultan. They could not find what they expected from the attempts to find an alliance in order to find a way out of the dilemma they fell into and they had to act with Germany. Therefore, despite they thought that they could compensate all their losses, in practice they experienced many disasters and caused the break up of the Empire and than they had to leave the country of their birth due to the reactions they received.
Keywords: Meşrutiyet II, 1908_Tarih