Bâkıllânî’nin kelam sistemi’nde mâna sıfatları (sıfat-ı maânî) meselesi - Özdemir, Zeynep Büşra (My University, 2025)
Bâkıllânî (ö. 403/ 1013) hicri dördüncü yüzyılda yaşamış, Eş‘arî mezhebinin sistemleşmesinde katkı sağlayan önemli bir Eş‘arî âlimidir. Bu çalışmada onun mâna sıfatları meselesindeki görüşleri incelenmektedir. Mâna sıfatları bir illet dolayısıyla verilmiş aklî hükümlerdir. Bu kapsamda ilk olarak Bâkıllânî’nin düşünce sisteminde aklî hükmün durduğu yeri gösterebilmek adına onun inşâ ettiği hüküm teorisi detaylı bir şekilde anlatılmıştır. Bu şekilde “Allah âlimdir, kâdir ve haydır” şeklindeki hükmün istidlâlî bilgi olup sadece akıl yoluyla bilindiği ortaya konulmuştur. Sonrasında ilâhî sıfatlarla ilgili temel kavramlar olan zât, sıfat, hâl, vasıf ve illet kelimelerine Bâkıllânî ve muhatabı Mu‘tezile’nin yüklediği anlam üzerinde durulmuştur. Kavramsal çerçevenin akabinde Mu‘tezile ve Eş‘arî mezhep mensuplarının ilâhî sıfatlarla ilgili düşünceleri aktarılmıştır. Bu çerçeve çizildikten sonra “Allah âlimdir” şeklinde ilâhî zâta yüklenen hükmün ifade ettiği anlam, Bâkıllânî’nin Temhîdü’l-Evâîl ve Telhîsü’d-Delâil ile Hidâyetü’l-Müsterşidîn adlı eserlerinden karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Bâkıllânî ilk eseri olan Temhîd’de ilmi sıfat kabul edip âlimin “söz” yani “vasıf” olduğunu savunurken, Hidâye’de ise hâlleri benimsemesinin bir gereği olarak âlimi “sıfat” kabul etmekte ve âlimin zâta zâid bir gerçekliğinin olduğunu savunmaktadır. Bâkıllânî ilk defa Ebû Hâşim tarafından ortaya atılan ahval teorisinin Eş‘arî yorumlamasını yaparak sıfatları açıklama noktasında iki yöntemi de benimsemiş olmaktadır. Çalışmada Bâkıllânî’nin bu görüş değişikliğine gitme nedenleri üzerinde durulmuş, illetli hükmün hakikati ve taşıması gereken şartlar detaylı olarak incelenmiştir. Son olarak da bu değişikliğinin daha net görülebilmesi adına “ilim” sıfatı örnek alınarak Bâkıllânî’nin sıfatlar meseleleri delillendirme biçimi Mu‘tezilî düşünce ile karşılaştırılmalı olarak ele alınmıştır.

Bāqillānī was one of the most prominent Ash‘arī scholars in the fourth century and played a significant role in systematizing the Ash‘arī school. This study analyses his views on the attributes of entitative (Ṣifāt al-Ma‘ānī) in Bāqillānī’s theological system. The attributes of entitative are rational judgments based on a cause. In this context, first, in order to show the place of rational judgment (al-ḥukm al-‘aqlī) in Bāqillānī’s system, I explained in detail the theory of judgment. My argument thus demonstrates that the judgment “Allah is the All-knowing (al-‘Ālim), All-wise (al-Ḥakīm), All-powerful (al-Qādir), All-living (al-Ḥayy)” is an indicative knowledge (al-‘ilm al-istidlālī) that can only be obtained through reason. My next step is to introduce the meanings that al-Bāqillānī and his opponent the Mu‘tazilites attributed to the basic concepts of divine attributes—namely essence (dhāt), attribute (ṣifa), state (ḥāl), quality (waṣf), and cause (ʿilla)—. Following the conceptual framework, the viewpoints of the Mu‘tazilites and Ash‘arites on divine attributes are presented. Thereafter, I analyzed the meaning of the judgment (ḥukm) attributed to the divine essence (dhāt ilāhī) as “God is the All-knowing (al-‘Ālim)” comparatively from Bāqillānī’s Tamhīd al-Awā’il wa Talkhīs al-Dalā’il and Hidāyat al-Mustarshidīn. In his first book, Bāqillānī acknowledges that knowledge (‘ilm) as an attribute. Also, he argues that ‘ilm is a “word” (qawl), that is, an “waṣf”, whereas in al-Hidāya he accepts ‘ilm as an “ṣifa”. Because he adopted the theory of statement (aḥwāl). Again, he argues that the ‘ālim has an additional reality to the essence. Bāqillānī adopts both methods in explaining the attributes by providing an Ash‘arite interpretation of the ahwāl theory first proposed by Abū Ḥāshim. In this study, I focused on the reasons for al-Bāqillānī’s shift in position and examined in detail the essence of a causal judgment (al-ḥukm bi-l-‘illa) and its essential requirements. Finally, in order to see this change more clearly, I addressed Bāqillānī’s argumentation of the attributes in comparison with Mu‘tazilī thought by taking the attribute of “knowledge” as an example.
Entitative of attributes (ṣifāt al-ma’ānī) in al-bāqillānī’s theological system
Keywords: Aklî Hüküm; Bâkıllânî; cause (‘illa); entitative of attributes (Ṣifāt al-Ma’ānī); Hâl; Islam; İlim Bāqillānī; İllet; İslam; knowledge (‘ilm); Mâna sıfatları; rational judgement (al-ḥukm al-‘aqlī); state (ḥāl); Teoloji (Kelam); Theology