Nahiv ilminde cedel (Radî el-Esterâbâdî örneği) - Mert, Hasan Basri (My University, 2023)
Tez giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde araştırmaya dair genel bir çerçeve ortaya konulmak istenmiş olup tezin önemi, konusu, yöntemi ve kaynakları gibi meseleler ele alınmıştır. Birinci bölümde cedel ve nahiv ilmi genel hatlarıyla çizilmiş, bu sayede nahiv ilmi ile cedel arasında nasıl bir ilişkinin bulunduğu tespit edilmiştir. Bu bağlamda öncelikle bir kavram ve bir ilim olarak cedelin sözlük ve terim anlamlarına, ardından Antik Yunan’dan başlayıp başta nahiv olmak üzere İslâmî ilimlerle devam eden serüvenine kısaca temas edilmiş, daha sonra nahiv ilminde cedelin nerelerde ve nasıl gerçekleşebileceği konusuna geçilmiştir. Öyle ki nahvî cedel ya tarif ve bölme ya da en temelde nakil veyahut kıyas ile elde edilen hükümlerde gerçekleşmektedir. Tezin ikinci bölümü tarif ve bölmelere yönelik itirazlar için ayrılmış olup tezin ana damarını oluşturan Radî el-Esterâbâdî’nin İbnü’l-Hâcib’e yönelik itiraz ve desteklerine geçmeden önce nahiv ilminde tarif yapma tarihi ve tarif yapma ekollerine yer verilmiş, bu sayede İbnü’l-Hâcib’in ve ona itirazda bulunan Radî el-Esterâbâdî’nin nasıl bir gelenekten geldiği ortaya konulmak istenmiştir. Daha sonra en başta kelime, isim, fiil ve harf olmak üzere nahiv ilminin temel taşlarını oluşturan ve üzerinde çokça tartışma yapılan terimlerin İbnü’l-Hâcib tarafından yapılan tariflerine, şârih Esterâbâdî’nin bu tariflere yönelttiği itirazlara ve şârihin bahsi geçen itirazlarını destekleyen ya da reddeden diğer âlimlerin görüşlerine cedel ilmi çerçevesinde yer verilmiştir. Tezin üçüncü bölümünde ise şârihin, nakil ve kıyas yoluyla elde edilmiş nahvî hükümlere yönelik itirazlarına temas edilmiştir. Ayrıca üçüncü bölümde şârihin sadece İbnü’l-Hâcib’e yönelik itirazları değil, diğer âlimlere yönelik itirazları da ele alınmak suretiyle örneklerin çeşitliliği artırılmıştır.

The dissertation consists of introduction and three parts. In the introduction, a general framework of the research was tried to be put forward and issues such as the importance, subject, method and sources of the thesis were discussed. In the first chapter, the science of jadal and nahw was drawn in general terms, and in this way, it was determined what kind of relationship there is between these sciences. In this context, the dictionary and term meanings of jadal as a concept and a science, its adventure starting from Ancient Greece and continuing with Islamic sciences, especially nahw, were briefly touched upon, and then the subject of where and how jadal can be realized in nahw. So much so that the nahwî jadal takes place in the descriptions and divisions or in the provisions obtained either by samaor qiyas. The second part of the thesis is reserved for objections to descriptions and divisions and before moving on to the objections and support of Raḍī al-ʾAstarābāḏī, who constitute the main vein of the thesis, against Ibn al-Ḥājib, the history of making descriptions in nahw and the schools of description are given. It is aimed to reveal what kind of tradition Ibn al-Ḥājib and Al-ʾAstarābāḏī, who objected to him, came from. Then, the definitions of Ibn al-Ḥājib for terms that are discussed much, such as the word, the noun and the verb which form the cornerstones of nahw are given. In addition, Raḍī al-ʾAstarābāḏī's objections to the aforementioned descriptions of the author and the views of other scholars supporting or rejecting the objections expressed by the commentator have been touched upon within the framework of the science of jadal. In the third part of the thesis, the objections of the commentator to the nahwî decrees obtained through sama and qiyas are discussed. In addition, in the third chapter, the diversity of the examples has been increased by considering not only the objections of the commentator to Ibn al-Ḥājib, but also the objections to other scholars.
Keywords: Arabic philology; Arap dili ve edebiyatı; Cedel; Definition; History and criticism; Hüküm; Ibn al-Ḥājib; İbnü’l-Hâcib; Jadal (Debate); Kıyas; Nahiv; Nakil; Nakl; Provision; Qıyas (Analogy); Raḍī al-ʾAstarābāḏī; Radî el-Esterâbâdî Nahw (Syntax of Arabic Language); Tarif; Tarih ve eleştiri