İbnü’l- Mutahhar el-Hillî’nin Eş’arîlik eleştirisi -Nehcü’l-Hakk ve Keşfü’s-Sıdk adlı eseri bağlamında- - Gökdemir, Hatice (My University, 2021)
Çalışmamız, Şia’nın Sünnilik eleştirisini İmamiyye ve Eş’arîlik özelinde incelemektedir. İmamiyye Şiası’nın Usûlî ekolüne mensup olan İbnü’l- Mutahhar el-Hillî (ö.726/ 1325), dönemin İlhanlı Hanı Olcaytu’ya ithaf ettiği Nehcü’l-hakk ve keşfü’s-sıdk eserinde Eş’arîliğin kelam düşüncesini yöntemsel olarak eleştirmiştir. İslam’ın temel inanç ilkeleri olan tevhid, nübüvvet ve mead bahislerinde yöneltilen küllî eleştiriler Hillî’nin adalet anlayışının bir tezahürüdür. Hillî, hüsün-kubhun akli olduğu, Allah’ın asla kabih fiil işlemeyeceği, fiillerinde mutlaka bir illet bulunduğu ve bunun Allah’a vacip olduğu görüşünü şiddetle savunmuştur. Zira insanın özgür iradeye sahip olmaması Allah’a zulüm, kabih ve sefeh nispet edilmesine sebebiyet vererek Allah’ı tenzih edemeyen bir din anlayışı doğurmaktadır. Hillî’ye göre insana fiillerinde tercih imkânı vermeyerek özgürlük alanı açmayan Eş’arîlik hem hüsün-kubuh, Allah’ın fiilleri ve ef’al-i ibâd hakkındaki düşünceleri ile hem de epistemoloji alanında nübüvvetin temellendirmesine imkân tanımayan bilgi anlayışıyla Sofistlere benzetilmiştir. Netice olarak Eş’arîlik, İslam dışı bir fırkayla benzeştirilerek küfre nispet edilmiştir.Bu çerçevede çalışmamızın giriş bölümü Hillî’nin hayatını ve içinde yaşadığı sosyo- politik, dini ortamı Hilli’nin düşüncelerine etkisi bağlamında incelemiştir. Günümüze ulaşan eserleri özellikle çalışmamızın ana kaynağını teşkil eden ve bir Şia savunusu niteliği taşıyan Nehcü’l-hakk ve keşfü’s-sıdk adlı eseri hakkında detaylı bilgi vermektedir. kelam doktirinine yönelttiği temel eleştirileri ele almaktadır. Burada kelam kitaplarının klasik tasnifine uygun olarak bilgi, ilahiyyat, nübüvvat, mead ve imamet konuları, Hillî’nin metodik eleştileri ve Eş’arîlerin düşünceleri bağlamında bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Esasen ilahiyyat bahsinin bir konusu olan ‘adl’ bizim tezdeki önceleğimize ve önemine binaen ikinci bölümde ele alınmıştır. Hillî’nin Allah-insan ilişkisi çerçevesinde Allah’ı tenzih etmek gayesiyle yaptığı özgür irade eleştirisi, insanın irade sahibi ve mükellef bir varlık olduğunu hem aklın hem de nassın delilleriyle ispatlamayı amaçlamaktadır. Fakat bu salt bir ispat olmayıp Eş’arîlik eleştirisi üzerinden yapılmaktadır.İçindekilerÖZET .................................................................................................................................................... V ABSTRACT......................................................................................................................................... VI ÖNSÖZ............................................................................................................................................... VIII GİRİŞ .....................................................................................................................................................1Tezin Amacı .......................................................................................................................................1 Tezde Takip Edilen Yöntem.............................................................................................................3 Kaynaklar ..........................................................................................................................................6 İbnü’l-Mutahhar el-Hillî’nin İçinde Yaşadığı Sosyo-politik, Kültürel ve Dinî Ortam................7 İbnü’l-Mutahhar el-Hillî’nin Hayatı .............................................................................................16 İbnü’l-Mutahhar el-Hillî’nin Eserleri ...........................................................................................20 Nehcü’l-Hakk ve Keşfu’s-Sıdk Eseri...............................................................................................33BİRİNCİ BÖLÜM...............................................................................................................................37İBNÜ’L-MUTAHHAR el-HİLLÎ’NİN EŞ’ARÎ KELÂMINA YÖNELTTİĞİ TEMEL ELEŞTİRİLER....................................................................................................................................37I.A.B.II. A.B. III.A. B.IV.BİLGİ .......................................................................................................................................37 Duyular (İdrâk)..................................................................................................................371.1. 2.Eş’arilerin Sufestaiyye’ye Nispet Edilmesi..................................................................37 Akıl (Nazar) ........................................................................................................................44 Eş’arîlerin “Nazar Bilgiyi Zorunlu Olarak Doğurmaz” Görüşünü Red ..................45 Eş’arîlerin “Marifetullah Sem’ ile Vacip Olur” Görüşünü Red................................48 İLAHİYYÂT ......................................................................................................................52 Allah’ın Sıfatları ................................................................................................................53 Zat-Sıfat İlişkisi..................................................................................................................54 NÜBÜVVÂT.......................................................................................................................55 Hz. Muhammed’in Nübüvveti ..........................................................................................57 İsmet Sıfatı..........................................................................................................................591.Bağlamında Değerlendirilmesi ve Reddi ...............................................................................59Eş’arîlerin “Peygamberler Masum Değildir” Görüşünün Hüsün-Kubhun Akliliği 2. Eş’arîlerin “Nübüvveti İspat Önermeleri”nin Allah’ın Kabihi Yaratması veFiillerinin İlletsiz Olması Bağlamında Değerlendirilmesi ve Reddi....................................65 MEAD .................................................................................................................................69IIIA.B. V.A. B. C.Haşrin Cismaniliği (Beden ile Diriliş) ..............................................................................70 İstihkak (Ödül ve Cezanın Hak Edilmesi) .......................................................................71 İMÂMET ............................................................................................................................73 İmamın Masum Olmasının Gerekliliği ............................................................................74 İmamın Tebaasından Üstün Olmasının Gerekliliği: Efdaliyyet.....................................75 Hz. Ali’nin İmametinin Gerekliliği ve Delilleri ...............................................................76İKİNCİ BÖLÜM .................................................................................................................................79 İBNÜ’L-MUTAHHAR el-HİLLÎ’NİN ÖZGÜR İRADE BAĞLAMINDA EŞ’ARÎLEREYÖNELİK ELEŞTİRİLERİ ..............................................................................................................79 A) İLAHİ FİİLLER(EF’ÂLU’LLAH) ..................................................................................811) Hüsün ve Kubhun Akli Oluşu...........................................................................................812) Kötülüğün Allah’ın Fiili Olmayacağı ...............................................................................862.1. Kötülüğün Allah’ın Fiili Olmasının Sonuçları...................................................................872.1.1. Nübüvvetin iptali .......................................................................................................872.1.2. Meadin İptali .............................................................................................................882.1.3. Allah’ın Günahları Dilemesi.....................................................................................892.1.4. Kazaya Rıza Göstermemek ......................................................................................902.1.5. Allah’ın Kendi Fiilinden Dolayı Cezalandırması....................................................912.1.6. Güç Yetmeyen Şeyle Teklifin İmkânı ......................................................................922.1.7. Peygamberin İradesinin Allah’ın İradesine Mutabık Olmaması..........................943) Allah’ın Fiillerinde Gayelilik ............................................................................................96 B) İNSAN FİİLLERİ (EF’ÂL-İ İBÂD).................................................................................991) Fiillerimiz Bize Aittir .........................................................................................................992) İnsan Fiillerini Dileyendir ...............................................................................................1013) Eş ’arîlerin Allah’a Zulüm, Abes, Cehl ve Sefeh Nispet Etmesi ..................................1024) Eş ’arîlerin Zaruri Bilgiyi Kabul Etmeyerek Akli Zorunluluğa Karşı Çıkması ........1065) Eş ’arîlerin Kur’an Ayetlerine Karşı Çıkması ..............................................................1096) Eş’arîlerin Mütevatir Sünnete ve İcmaya Karşı Çıkması ............................................114C) İRADE KONUSUNDA DOĞRU GÖRÜŞ VE İMAMİYYE’NİN ÜSTÜNLÜĞÜ İDDİASI .........................................................................................................................................119SONUÇ...............................................................................................................................................125 KAYNAKÇA .....................................................................................................................................128

Our study examines the Shia’s criticism of Sunnism in terms of Imamiyya and Ash’arism. Ibnu'l-Mutahhar al-Hillî (d.726/ 1325), a member of the Usûlî school of the Imamiyya Shia, methodically criticized the theological thought of Ash'arism in his work Nahcu'l- Hakk and Kaşf as-Sıdk, which he dedicated to the Ilkhanid Khan Olcaytu. The universal criticisms of the fundamental belief principles of Islam, namely tawhid, prophecy and mead, are a manifestation of Hillî's understanding of justice. Hillî strongly defended the view that the husn(pretty)-qubh(ugly) is rational, that Allah will never commit any wrongful act, that there is definitely a cause in his actions and that it is obligatory for Allah. This is because the lack of free will of human beings causes oppression, ignorance and profanity to be attributed to Allah, resulting in a religious understanding that cannot surpass Allah. According to Hillî, Ash'arism, which does not allow people to choose in their actions and does not open up a space of freedom, has been compared to the Sophists both with its thoughts about husn-qubh, Allah's actions and af’al al-‘ibad(deeds of servants), and with its understanding of knowledge that does not allow the grounding of prophecy in the field of epistemology. As a result, Ash'arism has been compared to blasphemy by being included in an associative fiction with a non-Islamic sect.In this context, the introductory part of our study examined Hillî's life and the socio- political and religious environment in which he lived in the context of its impact on Hillî's thoughts. His works that have survived to the present day provide detailed information about his work called Nahcu'l- Hakk and Kaşf as-Sıdk, which constitutes the main source of our study and is a Shia defense. The first chapter deals with Hillî's main criticisms of the Ash'arite theology doctrine. Here, in accordance with the classical classification of theological books, the subjects of knowledge, theology, prophethood, mead and imamate were evaluated in the context of Hillî's methodical criticisms and Ash'arites' thoughts. In fact, 'adl', which is a subject of theology, is discussed in the second chapter due to our priority and importance inVIour thesis. Hillî's critique of free will with the aim of transcending God within the framework of God-human relationship, aims to prove that man is a responsible and responsible creature with the evidences of both aql(reason) and nass(text). However, this is not a mere proof, it is made through the criticism of Ash'arism.
Keywords: (criticism); Ash'ari Kalam; eleştiri Shia; Eş’arî kelâmı; freewill; Ibnu'l Mutahhar al-Hilli; Islam; İbnü’l-Mutahhar el-Hillî; İslam; özgür irade; Şîa; Usûlî ekol; Usuli School