Mütekaddimûn kelâmında halâ kavramı - Erdem, Emine Nur (My University, 2020)
ÖZETAntik Yunan’dan itibaren tartışılagelen ve kozmolojinin temel kavramlarındanbiri olan halâ (boşluk) kavramının iki farklı anlama gelecek şekilde kullanıldığıbilinmektedir. Bunlardan biri, âlemin ötesinde (extra-cosmic) var olduğu düşünülenboşluktur. Bu tür boşluk, “Âlemin daha ötesine elini uzatmak mümkün müdür?” ve“Yaşadığımız âlemin dışında sonsuz boşluklarla birbirinden ayrılmış başka âlemler varmıdır?” tartışmaları etrafında gelişmektedir. Halânın bir diğer kullanımı ise, âleminötesinde (extra-cosmic) var olduğu düşünülen boşluktur. Kelâmcıların gündemini dahaçok meşgul eden bu boşluk türü, “Aralarında üçüncü bir atom olmaksızın, iki atomunayrık halde bulunmalarının mümkün olup olmadığı?” sorusuna dayanmaktadır.Mütekaddimûn kelâmcıları, atomculuğu kabul etmelerinin bir sonucu olarakIII. ve IV. yüzyıllarda halânın (boşluk) varlığını da kabul etmişlerdir. Onları, buyaklaşıma yönelten sebeplerin başında, atomların ancak boşlukta hareket edebileceğifikri ve bir mekânda aynı anda iki cismin bulunmasının (tedâhülü’l-ecsâm) imkânsızoluşu gelmektedir. Ayrıca kelâmcılar tarafından “yokluk/ hiçlik” (adem sırf) olarakkabul edilen halâ (boşluk) kavramı, hudûs deliline ontolojik bir zemin oluşturmuş veonların “yoktan yaratma” ilkesini savunmalarına olanak sağlamıştır. Bu çalışmada,Mütekaddimûn kelâmcılarının halânın varlığına yönelik ortaya koymuş oldukları delilve itirazlar ele alınmıştır. Bu bağlamda halâ (boşluk) tartışmalarının kelâmcılarıngündemine III.-IV. yüzyıl gibi erken bir dönemde girmiş olduğuna ve “yokluk” olarakanlaşılan boşluğun, Platoncu “bu’d” (boyut) görüşünden farklarına yer verilmiştir.İÇİNDEKİLERSayfa No.ÖZET……………………………………………………………………………...……..iABSTRACT………………………………………………………………..…………...iiÖNSÖZ………………………………………………………………………….……...iiiİÇİNDEKİLER…………………………………………………………………..…….ivKISALTMALAR……………………………………………………..……………..…viGİRİŞI. TEZİN AMACI……….………………….….……………………………….………..2II. TEZİN KAPSAM ve SINIRLILIKLARI…………..……..……………….………....5III. TEZİN ÖNEMİ……………………………...…………………...………..………....6IV. KAYNAKLAR ve YÖNTEM……….…………………...…….……...…………….8I. BÖLÜMKAVRAMSAL ve TARİHSEL ARKA PLAN1. KAVRAMSAL ARKA PLAN….……………………..……………..………….….132. TARİHSEL ARKA PLAN………...……………..………...............…………….....222.1 Antik Yunan’da Boşluk Kavramının Ortaya Çıkışı……...........………..…....222.2 Antik Yunan’da Boşluk Kavramına Yöneltilen Eleştiriler…………………..252.3 Aristoteles’in Eleştirileri Sonrasında Boşluk Düşüncesinin Seyri...……........38II. BÖLÜMMÜTEKADDİMÛN KELÂMINDA HALÂ (BOŞLUK) KAVRAMI1. İSLÂM DÜŞÜNCESİNDE HALÂ (BOŞLUK) TARTIŞMALARININBAŞLANGICI……………………………...…………………………………………..46 1.1 Kindî………………...……………………………………...………………46 1.2 Ebû Bekir Zekeriyyâ er-Râzî………………………………………………50 1.3 Fârâbî……………………………...……..…………….………….…..……582. KELÂMDA HALÂ (BOŞLUK) FİKRİNİN ORTAYA ÇIKIŞI…………..….……61v 2.1 Hint-Yunan Etkisi………………………………...………………..…..…..62 2.2 Erken Dönem Makâlât Kitaplarında Halâ (Boşluk) Tartışmaları……........68 3. KLASİK DÖNEM KELÂMINDA HALÂ (BOŞLUK) KAVRAMININSEYRİ (IV.-V. yy.)………………………………………………….…...…..…..….…73 4. BAĞDAT VE BASRA MU’TEZİLESİ ARASINDA YAŞANAN HALÂ(BOŞLUK) TARTIŞMALARI……................................................................................80 4.1 Bağdat Mu’tezilesi’nin Halânın (Boşluk) Varlığına KarşıDelilleri……………………………………………………………………...81 4.2 Basra Mu’tezilesi’nin Halânın (Boşluk) Varlığına DairDelilleri….................................................................................................…..89III. BÖLÜMİBN SÎNÂ SONRASI KELÂMDA HALÂ (BOŞLUK) DÜŞÜNCESİNİN SEYRİ 1. İBN SÎNÂ’NIN HALÂ (BOŞLUK) KONUSUNDA KELÂMCILARAYÖNELTTİĞİ ELEŞTİRİLER………..……………………..……...…………………98 2. İBN SÎNÂ SONRASI KELÂMDA HALÂ (BOŞLUK)TARTIŞMALARI…………………………….…….…..……..……………..….……106 2.1 Evren İçi (İnter-Cosmic) Boşlukların Varlığına YönelikEleştiriler…………………………………………….……………..........…106 2.2 Evren Dışı (Extra-Cosmic) Boşlukların Varlığına YönelikEleştiriler………………….....…....……………………………...………...115SONUÇ…………………………...………........……………………..…………........120KAYNAKÇA…………………………...…………………...………...….....…..……125

ABSTRACTThe concept of void (Khala) has been discussed since Ancient Greece and it isone of the basic concepts of cosmology. This concept is divided into two distinctivedefinitions. Firstly, the void exists beyond the universe (Extra-cosmic). The controversyof this concept has always been questioned, “ is it possible to reach out hand beyond theuniverse?” or “ are there other universes which is seperated by infinite spaces apartfrom the universe in which we are living?”. Secondly, khala is being used as the voidthought exists between the atoms in the universe (inter-cosmic). This type of void hasoccupied the agenda of mutakallimun based on the question “is it possible or not for twoatoms to be separated without a third atom between them?”The acceptance of mutakaddimun on the idea of atomism, made them acceptthe existence of void (khala), in the third and fourth centuries. The main reasons that ledthem to this approach are the idea that atoms can only come into being in a empty spaceand the impossibility of having two objects in one space (Tedakhulu’l- escam) at onetime. Eventually, the concept of a void (khala) is accepted as “nonexistence” or“nothingness” by the mutakallimun, which formed an ontological basis for the hudusargument. This also has enabled them to defend the principle of “creation out ofnothing”. In this study, the evidence and objections was used by the mutakaddimunwere included to discuss the existence of Khala. In this context, the void (Khala) issueswere discussed by the Mutakallimun in the third and fourth centuries. Besides, thisstudy also has mentioned the differences of the void which is understood as the“nothingness” from the platonic “bu’d” (dimension)
Keywords: atom; halâ (boşluk); hareket Cosmology; Islam; İslam; Kozmoloji; mekân; motion; space; Void (khala)