Türkiye Cumhuriyeti uçak üretimi: 1925-1954 - Fera, Ayhan (My University, 2018)
20. yüzyılın en önemli keşiflerinden biri olan uçak askeri alnında ilk kez İtalyanlar tarafından Trablusgarp Savaşı’nda Osmanlı Devleti’ne karşı kullanılmıştır. Böylece kısa bir süre zarfında uçağın stratejik önemi anlaşılmış ve diğer ülkeler tarafından da askeri alanda hızla kullanılmaya başlanmıştır. Dünyada 20. yüzyılın hemen başında yaşanan bu gelişmeler karşısında Osmanlı Devleti çöküş sürecine denk geldiği için uçaklardan istenilen ölçüde yararlanamamıştır. Oysa Cumhuriyet’in ilan edilmesinden hemen sonra uçak üretimi, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin topyekûn kalkınma sürecinde üzerinde önemle durduğu konulardan biri olmuştur. Trablusgarp Savaşı’ndan başlayarak Kuruluş Savaşı’nın kazanılmasına değin on iki yıl boyunca aralıksız savaşan ve bu savaşlarda büyük kayıplar veren bir milletin bir daha aynı acıları yaşamaması için ülkede üretime dayalı bir uçak sanayinin kurulması amaçlanmış ve bu amacın gerçekleştirilebilmesi için kamu ve özel teşebbüs tarafından büyük çaba sarf edilmiştir. Yokluklar içerisinde kağnılarla bağımsızlığını kazanan bir milletin, Cumhuriyet’in ilanından sadece on yıl gibi kısa bir süre sonra kendi uçağını üreterek gökyüzüne çıkması ülkenin uçak üretimi konusunda devletçe konulan tam bağımsızlık politikalarının gerçekleştirilmiş olması bakımından son derece önem arz etmektedir. Cumhuriyetin ilanından hemen sonra Mustafa Kemal Atatürk “İstikbal Göklerdedir” diyerek uçakların stratejik önemine yaptığı vurgu ve yine Eskişehir’de yaptığı konuşmasındaki; Geleceğin en etkili silahı da, aracı da hiç kuşkunuz olmasın uçaklardır. Bir gün insanoğlu uçaksız da göklerde yürüyecek, gezegenlere gidecek, belki de aydan bize mesajlar yollayacaktır. Bu mucizenin tahakkuku için iki bin yılını beklemeye hacet kalmayacaktır. Gelişen teknoloji bize daha şimdiden bunu müjdeliyor. Bize düşen görev ise, Batı'dan bu konuda fazla geri kalmamayı temindir.” sözleri onun öngörüsündeki haklılığının günümüzde halen devam ettiğini göstermektedir. Nitekim Mustafa Kemal Atatürk’ün havacılık ile ilgili ileri görüşlüğü neticesinde vermiş olduğu direktiflere bağlı olarak yetkililerce ülkede uçak üretimine dayalı bir uçak sanayisinin kurulması amaçlanmıştır. Ancak sanayisi olmayan bir ülkenin ağır sanayi gerektiren uçak üretimini hedef göstermesi dönem koşulları düşüldüğünde gerçekleştirilmesi oldukça güç bir hedeftir. Zira söz konusu imkânsızlıklara bir de ülkede yetişmiş yeterli pilot ve teknisyenin olmayışı eklenince durum daha da güç bir hal almıştır. Fakat tüm bu zorluklara rağmen genç Cumhuriyet Almanlar ile ortak ilk Türk Uçak Fabrikası olan TOMTAŞ’ı kurmuştur. TOMTAŞ uçak fabrikasını sırasıyla THK Etimesgut Uçak Fabrikası, Gazi Uçak Motor Fabrikası ve Ankara Rüzgâr Tüneli izlemiştir. Kamu yatırımlarının yanı sıra Vecihi Hürkuş ve Nuri Demirağ gibi özel girişimcilerce de ülke havacılık sanayinin gelişmesi için yatırımlar yapılmıştır.

One of the most important discoveries of the 20th century, the aircraft was first used by the Italians against the Ottoman State in the Battle of Tripoli. Within a short period of time, the strategic importance of the aircraft was understood, and military planes began to be used by other countries. Despite these developments which occured in the beginning of the 20th century, the Ottoman State could not benefit from planes enough as it was the collapsing period of the Ottomans. However, aircraft manufacturing has been one of the important issues immediately after the proclamation of the Republic. Both public and private efforts have been made at establishing a production-based aircraft industry in the country for a nation that fought uninterruptedly for twelve years from the Tripoli War to the establishment of the Foundation War and suffered great losses in those wars. It is important that a nation that gained its independence in the great absence has realized the complete independence policies of the country and launched its own airplane in just a decade after the declaration of the Republic. Immediately after the declaration of the Republic, Mustafa Kemal Atatürk emphasized the strategic importance of aircraft by saying The future is the sky and also in the speech he made in Eskişehir; The most effective weapon and vehicle of the future is the aircraft, no doubt about it. One day mankind will walk in the sky without planes, will go to the planets, maybe will send us messages from the Moon. This miracle will not wait for two thousand years to be accounted for. Developing technology announces that already. The task for us is not to be too far back from the Western civilisation.. As a matter of fact, due to the directive given by Mustafa Kemal Atatürk regarding the aviation forward vision, it was aimed to establish an aircraft industry based on aircraft production in the country. However, it was a very difficult goal for a country that does not have its own industrialization to aim aircraft production which requires heavy industry. The situation became even more difficult with the addition of the lack of pilots and technicians. But despite all these difficulties, the young Republic established TOMTAŞ, the first Turkish aircraft factory jointly with Germans.
Keywords: Aircraft industry; Economic conditions; Economic policy; Ekonomi politikası; Ekonomik durum; History; Tarih; Turkey; Türkiye; Türkiye Cumhuriyeti Uçak Üretimi Plane Producition in the Repuclic of Turkey; Uçak endüstrisi