Merkezzade Ahmed Efendi ve el-Babusü’l-Vasit’i (inceleme) - Kobya, Murat (My University, 2005)
Merkezzâde Ahmed Efendi (ölümü: 963/ 1556), meşhur Halvetî-Sünbülî şeyhi Merkez Efendi’nin oğludur. Bundan dolayı Merkezzâde, İbn Merkez ve Merkezî adlarıyla anılmaktadır. Ahmed Efendi’nin soyundan gelen Prof. Dr. Emel Esin’de mevcut olan İstanbul’daki Merkez Efendi Külliyesi’nin hamam ve müştemilatına ait 959/ 1552 tarihli vakfiyeye göre annesi, Yavuz Sultan Selim’in kızı Şah Sultan’dır. Kaynaklarda doğum tarihi belirtilmeyen Ahmed Efendi babasından Arapça, Hadis, Tefsîr dersleri okudu. Zamanla ilimde babasını geçtiği rivayet edilmektedir. Daha sonra tasavvuf yoluna girdi ve bu yolun son noktasına kadar ulaştı. Vaaz ve nasihatle meşgul oldu. Bu şekilde kendisinden pek çok kimse istifade etmiştir. Ahmed Efendi, Arap Dilinin en önemli sözlüklerinden biri olan, Fîrûzâbâdî’nin (ö. 817/ 1415) el-Kâmûsü’l- Muhît adlı eserinin ilk Türkçe tercümesi el-Bâbûs’ü 950/ 1543 yılında tamamladı. Kaynaklarda, bu tercümenin ulema nezdinde çok itibar gördüğü kaydedilmektedir. Ahmed Efendi sözlüğünün mukaddimesinde, el-Kâmûs’tan doğduğu için eserine el- Bâbûs ismini verdiğini ifade etmektedir. el-Bâbûs kelimesi “çocuk” anlamına gelmektedir. Ahmed Efendi, el-Kâmûs’u olduğu gibi tercüme yoluna gitmemiş, gerekli gördüğü yerlerde başka kaynaklardan ilaveler yapmış, bazı maddeleri özetleyerek ya da kısaltarak almış, bazı maddeleri hiç almamış, özellikle tıp, eczacılık, baytarlıkla ilgili terimlere Türkçe karşılık bulmaya özen göstermiştir. Sözlük, “el-Müfredât” ve “el- Mürekkebât” adında iki ana bölüme ayrılmaktadır. Eserde Eski Türkiye Türkçe’si devrine ait bazı

Türkçe kelimelerin kullanılmış olması, çağdaş Türk Dili araştırmaları açısından sözlüğe ayrı bir değer kazandırmaktadır. Henüz basılmamış olan eserin müellif nüshası İstanbul’da Âtıf Efendi Kütüphânesi’ndedir. Süleymaniye Kütüphanesi, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Üsküdar Hacı Selim Ağa Kütüphanesi, Edirne Selimiye Kütüphanesi ve Samsun Gazi Kütüphanesi’nde de nüshaları mevcuttur. Merkezzade Ahmed Efendi(his death: 963/ 1556) was son of famous Halveti- Sunbuli leader Merkez Efendi. That’s why, he is known as Merkezzade, Ibn Merkez and Merkezî. According to Professor Emel Esin who comes from the family of Ahmed Efendi, the mother of him was doughter of “Yavuz Sultan Selim” that knowing by foundation bathroom and outhouses belonged to dated 959/ 1552. The date of his born is unknown. He was learned Arab Language, Hadith, and commentary on the Quran. He got better than his father day by dug. Then he passed to the path of Sufism and reached the end of that way. He was interested in admonishes and advisement. Many people has been known the truth way by his know ledges. He translated the most important dictionary of Firuzabadi into Turkish on 950/ 1543. According to sources, that translation book is very honored for Authorities. Ahmed Efendi, said that he gave the name “el-Babus” because of it came from “el-Kamus”. “Babus” means “child”. Ahmed Efendi did not translate exactly, if necessary, he added another sources in to the book and took some points as summaries. He never took some points. He especially wanted to find exact word for medicine, drug and veterinary. The dictionary has two parts, one is “el-Mufredat” and other is “el-Murekkebat”. The on of honored point-for the dictionary using of real Turkish words in the age of old Turkish usage dates. The writer copy of the book is in the “Atif Efendi” library. The other copies are in “Suleymaniye” library, the library of “Topkapı Palace Museum”, “Haci Selim Aga” library, “Edirne Selimiye” library and “Samsun Gazi” library.
Keywords: Arap Edebiyatı