Cami’üt-Tevarih’teki dini sahnelerin minyatür okumaları ve desen analizi (Edinburg Üniversite Kütüphanesi No.20) - Büyüksofuoğlu, Zülal (My University, 2022)
Cengiz Han; İlhanlı ve diğer Moğol devletlerine hâkim oldukları topraklarda sosyal hayata, kültüre, sanata açılım sağlayan, inanç özgürlüğünü miras olarak bırakmıştır. Kurucusu Hülagu Han olan İlhanlılar, Bozkır coğrafyasından çıkıp Yakın Doğu coğrafyasına doğru yaptıkları fetihler sonucu, uzak doğuyu yakın doğuya taşıyarak, siyasi, kültür ve sanat alanlarında birçok yeniliklere imza atmışlardır. İlhanlıların tarih sahnesine çıkması ile İran, Irak ve Anadolu’yu içine alan toprakları XII. yy. başı ve XIII. yy sonu olan dönemde yönetmiş ve cihana hükmetme anlayışındaki devlet yönetim politikaları ile halka verdikleri zarara rağmen İslam medeniyeti ve kültürünü etkilemişlerdir. İlhanlı hükümdarlarının inanç açısından çeşitlilik göstermeleri kültürü ve sanatın şekillenmesini etkileyen sebeplerdendir. Hülagu Han tahta çıkmasının ardından, Irak’a düzenlediği askeri seferle, bölgeye hakim Abbasi Dönemi sona ermiştir. Bu bağlamada Abbasi resim üslubu, yerini Orta Asya ve Uzak Doğu resim geleneğine bırakmıştır. Tarih yazıcılığı ile öne çıkan İlhanlı döneminde, önemli eserlerin verildiği görülür. Bunların başında, Gazan Han zamanında yazılmaya başlayan Cami’üt-Tevarih (Dünya Tarihi) adlı eser gelmektedir. Müellifi, dönemin vezirlerinden, aynı zamanda bilim adamı ve tarihçi olma özelliği ile dahiyane bir bilgin olan Reşidüddin Fazlullah Hemadani’dir. Dönemin tarih kitapları arasında ûslubu ile fark yaratmıştır. Konuları tarafsız bir şekilde ele alma özelliği ile farklı dinlerin inançlarından, alanında bilir kişilerden bir komite kurularak olaylar tarafsız bir şekilde incelenmiştir. Moğol Tarihi, eski milletlerin tarihi ve peygamberlerin tarihini içeren eserde konu ile alakalı minyatürler yer almaktadır. Bu minyatürler erken dönem üslubu olarak farklı figür ifadeleri, renk, çizgi kullanımı ile öne çıkmaktadır. Tezimizde, Edinburgh Üniversitesi Kitaplığı No:20’ de kayıtlı Cami’üt-Tevarih nüshasında bulunan 70 adet minyatür içinden, dini içerikli minyatürlü nüshalar incelenecektir. Bu incelemeler, sayfa içinde yer alan sahnelerin metin resim ilişkisi, figürlerin kimler oldukları göz önünde bulundurularak araştırılacak ve desen analizi, minyatür okumaları yapılacaktır.

Ghenghis Khan has left the freedom of belief as legacy to the Ilkhanid and other Mongolian states, which enabled the social life, culture and art to thrive in the lands he dominated. The Ilkhanids, who was established by Hulagu Khan, emerged from Bozkir lands and migrated towards the near east. As a result of this long travel and the subsequent conquests they achieved in near east, they were able to blend the elements from far east nd put signatures under numerous innovations in politics, culture and art fields in near east. Following their appearance on the stage of history, Ilkhanids have ruled the lands that included Iran, Iraq Anatolia between early XII. and late XIII. Century. With the “ruling of the whole world” principle they envisioned, they implemented administration policies that influenced the Islamic civilization and culture despite the damage they caused to their citizens. The diversity of Ilkahnid rules in terms of faith is one of the reasons affected the shaping of culture and art. With Hulagu’s accession to the throne, the Abbasi period that had been dominating the land came to an end with Hulagu Khans military campaign in Iraq. However, the Abbasid painting style left its place to the painting traditions of Central Asia and the Far East. Historiography, which stands out as one of the features of the Ilkhanid Period, produced important works of it’s time. The most important of these is the work called Cami'üt-Tevarih (World History), which was started to be written at the time of Gazan Khan. Its author is Reşidüddin Fazlullah Hemadani, one of the viziers of the period, who is also a scientist and historian, and an ingenious scholar. With his style among the history books of the period, he has succeeded a difference in his time. The subjects were examined in an unbiased manner by establishing a committee from different religions and experts in the field, with the ability to handle the issues in an impartial manner. There are miniatures related to the subjects in the work, which includes the History of Mongols, the history of ancient nations and the history of the prophets. These miniatures stand out with their use of different figure expressions, colors and lines as an early period style. Among the 70 miniatures in the Cami'üt-Tevarih copy registered in Edinburgh University Library No: 20, copies with religious content will be examined. These analyzes will be investigated by considering the relationship between the text and picture of the scenes in the page, who the figures are, and pattern analysis and miniature readings will be made.
Keywords: Cami'ut-Tevarih; Cami’üt-Tevarih; Central Asia; Decorative arts; Dekoratif sanatlar; Din; Ilkhanid Art; İlhanlı Sanatı; Miniature painting; Miniature painting, Turkish; Miniature Style; Minyatür resim; Minyatür resim, Türk; Minyatür Üslubu; Moğol; Near East; Orta Asya; Peygamber Mongolian; Prophet; Religion; Reşidüddin Fazlullah-ı Hamadani; Reşidüddin Fazlullah-ı Hemedani; Turkey; Türkiye; Yakın Doğu