İbn Sina felsefesinde irade - Gürkan, Berrin (My University, 2006)
‘İbn Sînâ Felsefesinde İrâde’ başlıklı yüksek lisans tezimde 11. yüzyıl İslam filozofları arasında sahip olduğu sistemli felsefesi ile çağlar boyu etkisini devam ettirmiş bir filozof olan İbn Sînâ’nın, Tanrı ve Tanrı dışındaki canlıların sahip olduğu hareketin kaynağını izah etmek için kullandığı anahtar kavramlardan biri olan ‘irâde’ kavramını incelemeye çalıştım. Bu amaçla ilk başta İbn Sînâ üzerine yapılmış ikinci ve üçüncü nitelikteki kaynakları, ilgili ansiklopedi maddelerini gözden geçirdim. İkinci olarak İbn Sînâ’nın konuyla alakalı olduğunu düşündüğüm eserlerini gözden geçirdim. Netice itibariyle ortaya 2 bölümden oluşan 120 sayfalık bir çalışma çıktı. Birinci bölümde İbn Sînâ’ya gelinceye kadarki felsefi serüvende ‘irâde’ kavramına yaklaşımları vermeye çalıştım. İkinci bölümde ise konuyu İbn Sînâ felsefesi içerisinde ele almaya çalıştım. Tezi,

mahiyetindeki birkaç sayfalık bir sonuç ile noktaladım. İbn Sînâ felsefesinde irâde, fiilin kendisinden çıktığı kaynak olarak değerlendirilmektedir. Bu açıdan söz konusu Tanrı’nın iradesi ise, bu Tanrı’nın bilgisi ve akletmesi ile bir ve aynı şeylerdir. Bu açıdan Tanrı’nın sahip olduğu sıfatlar arasında bir ayırım gözetmeyen filozof, Tanrı’nın nitelendiği tüm sıfatları Tanrı’nın zatı ile bir ve aynı şey olarak görmektedir. Zira Tanrı en mükemmel varlıktır ve bu en mükemmel oluşu O’nun zatında çokluğu akla getirecek her türlü terkipten uzaktır. Bu açıdan da Tanrı’nın irâdesi, ilmi ya da kudreti ile kastedilen Zatıdır. Söz konusu Tanrı haricindeki varlıklar olunca, kavram farklı bir karaktere bürünmektedir. Burada irade iki şeyden birini tercih etmek anlamını yüklenmektedir. Bu tercih etme kabiliyeti, Tanrı haricindeki varlıklardaki eksiklikten kaynaklanmaktadır. Çünkü tercih eden, tercih ettiği bir şeyi bir amaç uğruna tercih etmektedir. Bir amaca sahip olmak da faildeki herhangi bir eksiklikten kaynaklanmaktadır. Bu eksikliği gidermeye çalışan fail, önündeki tercihlerden birini seçecektir. İşte bu seçme varlıktaki irâdenin kendisidir. Varlıklar içerisinde insan, sahip olduğu irâde ile farklılık göstermektedir. Zira sahip olduğu irâde insanın ahlâkî anlamda sorumlu tutulmasının sebebidir. Buna göre insan sahip olduğu irâdeyi kullanarak kendisinden beklenen mükemmelliğe ulaşabilir. English Abstract: In my master dissertation by the name of ‘Free Will in Ibn Sina Philosophy’, I tried to analyze one of the key element in Ibn Sina philosophy, one of the most influential and important Muslim scholar of 11th century. Consequently, I have initially consulted al the second hand sources and encyclopaedia articles. Secondly, I screened all the Ibn Sina’s writings on ‘free will’. From this work I wrote the 120 pages dissertation divided into two chapters. The first chapter is on the philosophical approaches to ‘free will’ in the scholars up to Ibn Sina’s time. The second chapter is on the analysis of Ibn Sina. The last part of my work constitute of a conclusion on the argument. According to Ibn Sina, free will has origin in the agent. God’s will is both God’s knowledge and his conception. Thus, the philosopher do not recognize the difference in God’s attributes – sifat. All the attributes that distinguish Him are the same. Moreover, God is the greatest and most perfect being; far from every synthesis that reason can think of. So God’s will, is the being that scientifically and logically. Concerning the being others than God, the concept assumes a different meaning. In this case it implies the choice among two concepts. The capability to make the decision belongs to all the beings other than God. Because who make the choice is for the sake of an aim. An aim does has origin in the agent without deficiencies. The agent attempting to eliminate any deficiency, he is forced to make a choice. Among beings human has no difference in his free will. However, humans because of moral responsibility will be responsible for his choices. Accordingly, humans using their free will they may reach the perfection that was established for him.
Keywords: Felsefe; İbn Sina_Felsefe