Yapıda denetim ve on yıllık sorumluluk sigortasının önemi - Dizdar Aslanmartin, Öznur (My University, 2001)
Binaların niteliği, her çağda kaygı uyandırmıştır, bu nedenle yapıda mal ve can güvenliğini sağlamak, özellikle depreme dayanıklı, çağdaş norm ve standartta yapı üretmek her toplumda aranan özellik olmuştur. İleri ülkelerin tümünde vatandaşın işe yarar ve gönlüne uygun bina yaptırtabilmesine, hazırlatabilmesine imkan tanıyan medeni kanunlarında ve hatta borçlar kanunlarında hükümler bulunmaktadır. Ayrıca Fransa'da az sayıda büyük büro aracılığıyla ülke çapında yürütülen yapı denetim mekanizması, ek bir garanti olarak yapı kalitesinin sigortalanmasını mecburi kılmıştır. Ülkemizde sigorta sektörü, diğer sahalarda olduğu gibi yapı ve inşaat sektörüne de, muhtelif sigorta dallarında teminat vermektedir. Mal sigortaları içinde yer alan yangın sigortaları ile yapılar, yangına, deprem, yanardağ püskürmesi, fırtına, sel ve su baskını, kar ağırlığı, yıldırım gibi doğal afetlere, infilak veya diğer risklere karşı sigortalanırken, inşaat sigortası ile de inşaat malzemelerinin şantiye sahasına indirilmesi ile başlayıp poliçede belirtilen bitiş tarihine kadar geçen sürede, önceden bilinmeyen ve ani bir sebeple meydana gelen ziya ve hasarlar teminat altına alınmaktadır. Bununla birlikte ülkemizde, şimdiye kadar, yapının kötü yapılmasından doğan sorumluluğu uzun süre teminat altına alacak ve yapıda denetim sorumluluğunu karşılayacak özel bir sigorta uygulaması düzenlenmemiştir. Çünkü yapılarda, özellikle bina tip yapılarda teknik sorumluluk ve denetim müessesesi ülkemizde ne kavram olarak ne de pratik işleyiş yönüyle yerleşmiş ve netleşmiş değildir. Ülkemizde uzun yıllardır yürürlükte olan imar ve afetler mevzuatındaki çeşitli hükümlere rağmen uygulamada etkin bir yapı denetiminin sağlanamadığı, yerleşme ve yapılaşmalara 3194 sayılı İmar Kanunu ve ilgili yönetmelik hükümleri ile getirilen denetim faaliyetlerinin uygulamada hemen hemen hiç yürütülemediği, bu konuda öngörülen hükümlerin etkisiz ve yetersiz olduğu bilinmektedir. 1999 yılında meydana gelen Kocaeli ve Bolu depremlerinden sonra Bayındırlık ve İskan Bakanlığı, INTES, Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği ve TÜBİTAK Yapı Araştırma gibi kuruluşlarında katılımı ile yapıda sorumluluk-denetim-sigorta konuları ile ilgili çalışmalar hızlandırılarak Yapı Denetimi Hakkında Kanun Hükmünde Kararname (595 sayılı) ve Yapı Denetimi Hakkında Kanun (4708 sayılı) düzenlenmiştir. Bu kanun'un ne kadar yeterli olduğu bu çalışma ile de sorgulanmıştır. Yapının 595 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin 3. maddesine göre yasal tanımı şöyledir, yapı; Sabit, zemine doğrudan veya dolaylı olarak bağlı, geçici veya sürekli canlı barındıran, geçici veya daimi bina ve tesisler ile bunlara bağlı eklerinin, alt yapı tesislerinin ve bütün bunların her türlü inşaat, tesisat, imalat, sondaj, değiştirme, güçlendirme ve esaslı onarımını kapsayan yapım işleridir Yapının teknik tanımına gelince ise; bunlardan birincisi inşaatı bir süreç olarak, ikincisi ise bir sonuç olarak ortaya koymaktadır. Bunlar aşağıda tanımlandığı gibidir; İnşaat, belirli kaynaklarla belirli bir zaman içerisinde tamamlanması gereken ve tekrarlanmayan özel faaliyetler topluluğu olarak tanımlanabilir. Diğer bir ifade ile inşaat, belirli bir mühendislik uygulamaları gerektiren ve belirli bir tüketici gereksinimini ya da kullanıcı talebini karşılamak amacıyla üstlenilen ve bina, yol, köprü, baraj, liman vb yapıları konu alan sözleşme veya iş programlarıdır. İnşaat, bir bakıma arsa-arazi üzerinde malzeme ve emek kullanımı ile inşa edilmiş ve düzenlenmiş varlıklar (yapılar) olarak da tanımlanabilir. Tekink denetimi ve sorumluluk sigortası yapılacak inşaat ve yapının özellikleri aşağıdaki gibi sıralanabilir; İnşaat özellikleri; 1) İnşaat projelerinin açık tanımlanmış belirli bir amacı vardır. 2) Belirli başlangıç ve bitiş noktaları vardır. Amaçların elde edildiği kesin bir son noktası bulunmaktadır. 3) Olay, kendine özgü, tek ve tekrarlanmayan niteliktedir. 4) İnşaat, belirli bir ürünü ortaya çıkarmak için zaman ve parasal kaynaklar kullanılarak yürütülen karmaşık bir çabadır. Birbirini izleyen ve paralel giden faaliyetlerden oluşan bir süreçtir. 5) Bir inşaat projesi, çeşitli örgütsel yapıların kurulmasını ve değişik fonksiyonel ilişkileri geliştirilmesini gerektirir. Yapı özellikleri; 1) Toprağa, diğer bir ifadeyle arsa-araziye bağımlıdır. 2) Taşınmaz niteliktedir. Belirli bir yerde sürekli kalmak üzere inşa edilirler. 3) Tek ve benzersizdir. Bir inşaat ürünü, birçok bakımdan kendine özgüdür. 4) Ağır ve hacimlidir. Bir inşaat ürünü taşınması ve depolanması adeta olanaksız elemanlardan oluşur. Bu nedenle, sürekli kalacağı yerde üretilir ve tesis edilir. 5) Karmaşıktır. Çok çeşitli endüstrilerin, farklı niteliklerdeki kişi ve kuruluşların çeşitli aşamalarda ortak çabalarını gerekli kılan karmaşık bir üründür. 6) Uzun süreli bir çaba gerektirir. Endüstriyel bir çok ürün saatler veya günlerle ifade edilen süreler içerisinde üretilirken bir inşaat ürünü yıllar süren bir çaba gerektirir. Bu süre, yaklaşık yarısı fiilen inşaat alanında kullanılmak üzere ortalama 2-3 yıldır. 7) Pahalı bir üründür. Birçok ürünle karşılaştırıldığında ölçeği ve nitelikleri nedeniyle inşaat ürünlerinin ortaya çıkarılması büyük parasal kaynakların kullanımını gerektirir. 8) Uzun ömürlüdür. İnşaat ürününün bu özelliği, bir taraftan yeniliklerin uygulanmasını yavaşlatırken diğer taraftan da endüstrinin iş alanını ve ölçeğini arttırmakla ve ürünün fiyatını maliyetten bağımsız bir şekilde yükseltmektedir. Pahalı ve benzersiz olma özellikleri nedeniyle çoğu inşaat ürünleri gerçekte henüz yapılmadan satılabilmektedir. 2.BÖLÜM Genelde yapı denetimi ve sorumluluğu bir lüks değil, aksine tüketicinin haksız rekabete karşı korunması, kamusal düzenin işlerliğinin devam edebilmesi için ve daha da önemlisi insan sağlığının ve yaşamının sakınılması için olmazsa olmaz bir hizmet faaliyetidir. Teknik denetim üç unsurdan oluşan bir yapı olarak düşünülmelidir; · üretimin asgari düzeyini belirleyen uyulması zorunlu standart, norm ve yönetmelikler, · Üretimin yetkili kişi ve kuruluşlarca yapılması ve özdenetim uygulamaları. Diğer bir deyişle gerek üretimde ve gerekse denetimde uzmanlaşma ve profesyonelleşme, · Çağdaş bağımsız denetim kurumları (yabancı veya dış denetim) tarafından yapılan tarafsız denetim. Denetimin etkinliğini zorlaştıran, hatta olanaksızlaştıran etkenler, üretim ve denetim yasaları olarak kabul edilebilecek standartların ya hiç olmaması veya yetersiz olması, aynı konuları farklı yönleriyle ele alan standartlar arasında çelişkiler bulunmasıdır. Yapı denetiminin tarihsel gelişimine baktığımızda; 3800 yıllık Hamurabi Kanunları yazıtlarının bir bölümümde, yapı dayanımı kavramından kuvvetli biçimde söz edilmektedir. Medeni kanun ile anayasa metninin karışımı ilk yazılı yasadır. Bu kanuna göre Eğer inşa edilmiş bir ev çökmüşse ve evin sahibi ölmüşse, mimar ölüm cezasına müstahaktır. Mimarın sağlam yapmamasından dolayı bina yıkılırsa, mimar binayı kendi cebinden yeniden imar edecektir. Tarihin sonraki dönemlerinde düzenlenmiş bütün medeni kanunların bir temel ilkesine de ışık tutulmuş olmaktadır. Yakın zamanların kalite ve denetim anlayışına baktığımızda, Fransa'da Napolyon 1802 yılında hazırlattığı ilk medeni kanuna, yapı kalitesi ve denetimi çağdaş bir anlayış içinde ağırlıklı olarak yer almıştır. Ülkemizdeki yapı denetiminin tarihsel gelişimi incelendiğinde, bu konudaki çalışmaların genellikle afet sonrası dönemlerde acele ile çıkarılan kanunlarla yürütülmekte olduğu ve planlı bir çalışma görüntüsü vermediği gözlenmektedir. Halbuki yerleşme ve yapı denetimi konusundaki sorunlar ve bunlara çözüm arayışları zaman zaman beş yıllık kalkınma planlarında yer almış olmasına rağmen bugüne kadar bu konuda etkili hiçbir önlem alınamamıştır. 3.BÖLÜM Sorumluluk sigortalarında maddi teminatın yanında bedeni teminatta verilmekte, bir manada can ve mal sigortası tek poliçede toplanmaktadır. Sorumluluk sigortalarından biri olan ve ileri ülkelerde çoğunlukla uygulanmakta olan mesleki sorumluluk sigortasının içeriği aşağıda açıklanmıştır; Mesleki Sorumluluk bir kişi veya kuruluşun, verdikleri mesleki hizmetin yerine getirilmesinde yapılan bir ihmalkarlık sebebiyle kayba veya zarara uğrayan kişilerin zararlarının karşılaması sorumluluğunu belirtmek için kullanılan bir terimdir. Sorumluluğun uygulanabilmesi için, diğer tarafa sözleşme veya kanuni olarak verilen bir görevin bulunması, bu görevin profesyonel tarafından ihlal edilmesi ve profesyonelin ihmalkar davranışı sebebiyle diğer tarafın zarara uğraması gerekir. Profesyonelin ihmalkar davranışı sebebiyle başkalarına verilen zarar veya mala gelen zararları kapsayan mesleki yükümlülüğe ilave olarak, yasal bir işlem iddia olunan kontrat ihlaline dayandırılabilir ve çoğunlukla da dayandırılır. Bina inşaatlarında ise bu sigorta türü ile yüklenicilerin, binalar işletmeye alındıktan sonra ortaya çıkabilecek mali sorumlulukları güvence altına alınmaktadır. Yüklenici kusurları ile binalarda meydana gelen her çeşit zarar, çökme ve çatlaklar bu güvence kapsamındadır. Bu tür güvencenin amacına uygun şekilde işleyebilmesi için sıkı bir kontrol ve denetim mekanizmasının varlığı şarttır. 4.BÖLÜM Avrupa ülkelerinde uygulanmakta olan yapı denetim sistemleri aşağıda yazıldığı gibidir; Almanya'daki sistemde; belediye ve il özel idarelerinin özel durumlarda kendi bünyelerinde yürüttüğü bazı yapı kalite denetiminin izlemeciliğinin dışında, ülkedeki yapıların büyük çoğunluğu denetim mühendisi büroları tarafından yürütülür. Almanya'daki eyalet sistemi, bu denetim mühendislerin ülke çapında değil de eyalet düzeyinde etkinlik göstermelerini öngörmüştür. Böylece, bütün ülkede küçük ama teknik yönden ciddi bu kuruluşlara toplam olarak çok sayıda rastlanır. Bunlar, yerel yönetimlerden aldıkları delegasyon ve temsil görevini kuvvetle yerine getiren ve teknik bilgi, profesyonel ciddiyet yönlerinden hiçbir kuşkuya meydan bırakmayacak saygın, yerleşmiş, oturmuş mühendislik birimleridir. Ayrıca bu birimlerin oluşturduğu her eyalet için ayrı ayrı ve bütün Almanya için daha üst düzeyde mevcut birlikler bulunmaktadır. Etik yönünden, ya da teknik bilgi eksikliği yönünden herhangi bir açıklık verilip verilmediğinin bu birlikler düzeyinde dikkatli bir izleniciliği yapılmaktadır. Böylece, kalite kontrol mekanizması, kendi içinde gizli bir üst kontrol süzgecinden geçirilmektedir. Bunların sonucu olarak, mühendislik kamuoyunda ve genel yurttaş vicdanında yapı kalite denetimi mekanizması saygın ve prestijli bir nitelik sergiler. Bu teknik ve moral güç deposuna sahip olan bir toplumun bireyleri, ayrıca, yapı kalitesinin sigortalanması gibi bir ek garantiye ihtiyaç görmezler. Bu yüzden Almanya'da yapı kalitesi sigortalanması isteğe bağlı olarak serbest bırakılmıştır. Son yirmi yılın ortalamasında yurttaşların yaklaşık dörtte bir kadarının, daha emin olabilmek için, bir de kalite sigortalaması yoluna gittikleri gözlenmiştir Fransa'da uygulanan sistemse; az sayıda büyük büro aracılığıyla ülke çapında yürütülen denetim mekanizması, 04.01.1978'de yapılan bir yasal düzenlemeyle ek bir garanti unsuru olarak yapı kalitesinde sigortalamayı zorunlu kılmıştır. Uygulanmasında bürokrasiyi arttırıcılığının çeşitli yakınma konuları oluşturmasına karşın, ufak tefek değişikliklerle, sistem bugünde devam etmektedir. Belçika sistemine gelince de; komşu iki büyük ülkede izlenen tüketiciyi koruma yolundaki temel eğilimi tümüyle benimsemiş bulunmaktadır. Kamu yapılarının yarısı, yaptıran idarelerin kontrol teşkilatlarınca, özel kesimin yaptırdıkları ise SECO tarafından yapılır. İnşaat bitiminde sigorta devreye girer, binanın sağlamlık ve işlerliği garantilenir, ancak kanunun zorunluluğu yoktur. Buna rağmen toplumsal bilinç, alışkanlık yaygın olarak ihtiyaç duyulup sigorta yaptırılmasıdır. 5.BÖLÜM 17 Ağustos 1999 Kocaeli ve 12 Kasım 1999 Bolu depremlerine kadar yapıların inşasının yasal çerçevesi 3194 sayılı imar kanunu ile belirlenmiştir. Söz konusu kanuna göre, gerek belediye ve mücavir alan sınırları içinde gerekse mücavir alan sınırları dışında kalan sahalarda yaptırılacak tüm yapılar için belediyelerden ya da valiliklerden ruhsat alınması zorunludur. İmar Kanunu uyarınca yapım sürecinde mevzuata ya da inşaat planına uyulmadığı takdirde; inşaatın durdurulması ya da plana uygun olmayan kısımların yıktırılması çevre koşullarıyla yapılar arasında uyum sağlamak üzere yapıların dış cephe kaplamaları ve çatı malzemelerinin renk ve cinsini belirleme yetkileri belediyelere verilmiştir. Ancak, bu şekilde yetkilendirilen ve görevlendirilen belediyeler, imkanlarının kısıtlı olması ve içinde bulunduğumuz hızlı kentleşmenin yol açtığı aşırı yapılaşma ihtiyacının bir sonucu olarak görevlerini yerine getirememekte, denetim eksikliği nedeniyle sağlıksız bina üretiminin önüne geçilememektedir. Yapı sektörü büyük ölçüde özel sektör tarafından yürütülmektedir. Aynı şekilde lojman, işyeri binası, turistik tesisler ve sınai yapıların inşasında da özel sektörün payı büyüktür. Aşırı talepten kaynaklanan spekülatif fiyatlar, bina üretiminde herhangi bir deneyimi olmayan kişilerin de bu sektöre girmelerine yol açmıştır. Çöken ve büyük çapta can ve mal kaybına sebep olan veya çökme tehlikesi bulunan yapıların inşasının gerçekleştiren müteahhit, taşeron gibi kişi ya da kuruluşların mal sahibine karşı sorumlulukları ; Borçlar Kanunu'ndaki genel hükümlere göre düzenlenmiştir. Hukuk yollarına başvurulduğu takdirde, tazminat, hapis veya meslekten men gibi cezalar verilebilmesine karşın, işlemlerin uzun sürmesi ve maliyetli olması gibi sebeplerle mal sahipleri tarafından genellikle bu yol tercih edilmemektedir. İkamete açık konutlar 17 Ağustos 1999 tarihinde meydana gelen Kocaeli depreminde büyük hasarlar gördüler. Toplam 19.000 bina ya yıkıldı ya da tamir edilmeyecek kadar hasar gördü. Ağır hasarlı konutların sayısı 113.000, orta hasarlı konutların sayısı 125.000, bunların dışında bir milyon insan evsiz kaldı. 26.000 ölü, 45.000 yaralı mevcut. Bu sonuçlar yapımda kalitenin tekrar gözden geçirilmesi sonucunu fazlasıyla doğurmuştur. Her yapı toplam kalite gereklerini yerine getirmeli, tamamlamalıdır. Bir bina sadece güvenlik ve ekonomi gibi teknik gerekleri sağlamamalıdır., bunun yanında toplumun sosyal, kültürel ve çevresel gereksinimlerini doldurabilmede de başarılı olmalıdır. Ayrıca konutlar aşağıda belirtilen bazı temel koşullarla değerlendirilmelidir; 1) Bina, toplumun ihtiyaçları ve devamlılığı için hizmet etmelidir, 2) Bina ülkenin makro ekonomisi için faydalı olmalıdır, 3) Bina aşağıda belirtilen durumları karşılamalıdır · İnsanların mutluluğu, · İnsanların rahatlığı, · İnsanların sağlığı, · İnsanların devamlılığı, · Dayanıklılık, · Çevresel sağlık, · Estetik değerler, · Doğal mirasın korunması, · Uzun vadede maliyet faydası, · Sağlamlılık. Binaların yapım ve planlama denetiminin 1999 tarihine kadar uygulanan eski modeli Kocaeli ve Düzce depremlerinde de göstermiştir ki bu özellikleri sağlayamamıştır. 6.BÖLÜM Türkiye 2000 yılına 26 bine yakın vatandaşımızın hayatını yitirdiği, 45 bini aşkın vatandaşımızın yaralandığı ve ulusal ölçekte 20 milyar dolarlık ekonomik kayba neden olan 17 Ağustos 1999 Kocaeli ve 12 Kasım 1999 Bolu-Düzce depremlerinin yarattığı olumsuzluklarla girmiştir. Ülkemizde yerleşme ve yapılaşmaların denetimi konularında üzerinde yıllardır çeşitli tartışmalar ve çözüm yolları arayışları, gayretleri ve yasa taslakları olmasına rağmen, bu büyük kayıplara kadar uygulamaya dönük somut adımlar atılmamıştır. Mevcut duruma göre inşaat sektöründe yeni bir kontrol müessesini de beraberinde getirebileceği düşünülen 10 Nisan 2000 tarih ve 24016 sayılı Resmi Gazete 595 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun Hükmünde Kararname yayınlanmıştır. Fakat bu kararname yeteri derecede uygulama olanağı bulamadan 13 Temmuz 2001 tarihli, 24461 sayılı Resmi Gazetede 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun yayımı ile yürürlükten kaldırılmıştır. Her iki yasa arasında ki farklılıklar nelerdir; 595 sayılı KHK, yapıda can ve mal güvenliğini sağlamak, kaynak israfına sebep olan plansız, kontrolsüz ve kalitesiz yapılaşmayı önlemek, çağdaş norm ve standartlarda yapı üretmek ve bunun için yapı denetimini sağlamak, yapı hasarı nedeni ile zarara uğrayan kişilerin haklarını korumak ve doğabilecek zararların tazminini sağlamak amaçlarıyla düzenlenmiştir. KHK'nin 18 inci maddesiyle, Yapı Denetim Kuruluşları ile bu kuruluşların uzman mühendis ve mimarları, denetimleri altında inşa edilen yapıların fen ve sanat kurallarına aykırı yapılması nedeni ile ortaya çıkan her türlü yapı hasarından kusur aranmaksızın sorumlu tutulmuş; Yapı Denetim Kuruluşunun, proje müellifi, şantiye şefi veya yapı müteahhidinin görev ve yükümlülüklerini yerine getirmemelerinden dolayı sorumluluktan kurtulamayacağı belirtilmiştir. KHK ile yapı denetim kuruluşlarının, denetim faaliyetlerine başlamadan önce, denetimin üstleneceği her bir yapı için ayrı ayrı yapının taşıyıcı sisteminde meydana gelebilecek yapı hasarlarından kaynaklanan zararın karşılanmasını sağlamak üzere mali sorumluluk sigortası yaptırması zorunlu tutulmuş ve sorumluluk süresi yapı kullanma izninin alındığı tarihten itibaren 10 yıl olarak saptanmıştır. Ancak 595 sayılı KHK'nın Anayasanın 127 ve 128 inci maddelerine aykırılığı ileri sürülerek, iptali istemi ile Anayasa Mahkemesine yapılan başvuru sonunda, Mahkeme 24 Mayıs 2001 tarihli, 2001/ 90 sayılı kararıyla Kararnamenin iptalini kararlaştırmıştır. Ve 4708 sayılı Kanun Anayasa Mahkemesinin iptal ve yürütmeyi durdurma kararlarından doğan boşluğu doldurmak üzere çıkarılmıştır. Can ve mal güvenliğini teminen imar planına, fen ve sanat kurallarına, standartlara uygun kaliteli yapı yapılması için proje ve yapı denetimine ilişkin usul ve esasları saptamak amaçlarıyla hazırlanan 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanunda, yapı hasarı nedeni ile zarara uğrayan kişilerin haklarını korumaya ve doğabilecek zararların tazminini sağlamaya dönük hükümler, Kanunun amaçları arasından çıkarılmış; dolaysıyla zararların tazminini sağlayacak sigorta sistemine yer verilmemiştir. 4708 sayılı kanuna bakıldığında Kanunun tamamen proje ve yapı denetimini düzenlemeye yönelik olduğu görülmektedir. Kanunun 3 üncü maddesi hükmüne göre yapı denetimi kuruluşları, denetçi mimar ve mühendisler, proje müellifleri yapı müteahhidi ile birlikte yapının ruhsat ve eklerine, fen, sanat ve sağlık kurallarına aykırı, eksik, hatalı ve kusurlu yapılmış olması nedeniyle ortaya çıkan yapı hasarından dolayı yapı sahibi ve ilgili idare olan belediye veya valiliklere karşı kusurları oranında sorumludurlar. Vurgulanan sorumluluğun takibinin yalnız genel hükümlere bırakılması, sorumlular ve zarar görenlerin zararını karşılamak için zorunlu sigorta teminatı gereğinin düşünülmemesi doğru olmamıştır. Ayrıca, genel hükümlere başvuruda adli işlemlerin ve kararların uzaması ve maliyetinin yüksekliği kazai yolun çok kere tercih edilmemesine yol açmaktadır. SONUÇ VE ÖNERİLER : Binalardaki kusurların sıkça ve önemli hasarlar olarak ortaya çıkmasına neden olan etkenler yani binaların prototip olması, yapım işinde görev alan kişiler arasındaki koordinasyonun sağlanmasının güç olması ve görev alanların konularında uzman olmasının gerekliliği, uygulama koşulları ve çevrenin getirdikleri zorluklarda göstermektedir ki inşaat sektöründe ciddi ve güvenilir bir denetimin olması gerektiğini. Gelişmiş toplum bilincine sahip olmanın en önemli kuralı yaşanan acı tecrübelerden ders almak, bilinçlenip gelecekte aynı hataları yapmamaktır. Bu ülkemiz açısından değerlendirilmiş ve 17 Ağustos Kocaeli, 12 Kasım Bolu-Düzce depremlerinden sonra, 595 sayılı KHK, 10 Nisan 2000 tarihli Resmi Gazetede yayınlanmış; 10 Temmuz 2000 tarihinde yürürlüğe girmiş; ancak yeteri derecede uygulama olanağı bulamadan 4708 sayılı kanunla kaldırılmıştır. Oysa, her iki yasa arasında, özellikle sigorta açısından önemli farklar vardır. Yeni yasa da; kullanma izni alınan yapılarda meydana gelebilecek hasarlar için zorunlu sigorta söz konusu değildir. Yeni yasaya göre fenni mesuliyet kaldırılmış, yerine tecrübeli mühendisler tarafından yapının proje aşamasından tamamlanmasına kadar sürecek sıkı bir denetim sistemi getirilmiştir. Ayrıca yapıların taşıyıcı sistemlerinde meydana gelebilecek hasarlar on beş yıl boyunca yapı denetim kuruluşlarının sorumluluğunda sayılmış, fakat bu sorumluluk için sigorta zorunluluğu getirilmemiştir. Yukarıda da belirttiğimiz gibi 595 KHK, 4708 sayılı Kanun ile yürürlükten kaldırılmıştır. Aslında olması gerekenin, bu kararnamede gerekli değişikliklerin yapılması iken. 4708 sayılı Kanun ile getirilen yeni sistemde aksayan yönler ve çözüm önerileri aşağıda sıralanmıştır; 1) Sigorta sektörü gerek, yapı inşasında ve denetiminde görev alanların sorumluluklarına, gerek inşaat sektöründe kullanılan ürünler için sorumluluk sigortasına teminat sağlamada, yapı hasarından doğan zararları karşılamada, güvenilir bir kuruluş olarak sistem içinde yerini almalıdır, 2) Kanunun amaçları arasında can ve mal güvenliğinin sağlanması yer alırken kamu kuruluşlarına ait yapıların denetim sisteminin dışında bırakılması son derece sakıncalı bir uygulamadır. Özellikle son zamanlarda yaşanılan depremlerin verdiği zararlar dikkate alındığında, 3) Müteahhitlerin tutumunu onur sistemi içinde denetleyen bir Müteahhitler Odası olmadığı için gelişigüzel kişiler İnşaat Müteahhitliği yapmaktadır. Bunun önlenmesi için yapımcı firmalar kendi aralarında bir birlik oluşturarak, oto kontrol sistemi kurmalıdırlar, 4) Meslek kuruluşlarının yetkilerinin yeniden düzenlenerek üyeleri üzerinde denetimi artıracak, mimar, mühendis, proje müellifi gibi teknik elemanlarda kaliteyi sağlayacak düzenlemeler yapılmalıdır. Meslek odaları yapıda denetimde aktif rol oynamalı ve bunun için yetki verilmelidir. Belediyelerin Bayındırlık ve İskan Müdürlüklerinin Mühendis ve Mimar Odalarının sorumluluk ve yetkiyi paylaşmaları sağlanmalıdır, 5) Bina projelerinin sorumluluğunu üstlenen mimar ve mühendislerimiz genelde, depreme dayanıklı bina tasarımlama ilkelerini bilmezler. Çünkü, eğitimini almamışlardır. Hiç bir üniversitemizde, depreme dayanıklı bina tasarımı dersi mecburi değildir. Bazı üniversitelerimizde, sadece seçmeli ders olarak okutulur. Hiç vakit geçirmeden, depreme dayanıklı bina teknikleri dersi, inşaat mühendisleri ve mimarların eğitim programlarına zorunlu ders olarak konulmalıdır, 6) Yapı üretim sürecinde yapılması gereken tüm plan ve projelerin mesleki yeterliliği ilgili meslek odalarınca belirlenmiş, yetkin mühendis ve mimarlar tarafından denetlenmesinin sağlanması gerekmektedir, 7) Yalnızca mimar ve mühendisler için değil proje müellifinde de uzmanlığın gerektirdiği belirli şartlar aranmalıdır, 8) Aslında inşaat sektöründe üretilen birçok malzemenin standarttı vardır ve bu standartta uygun üretimlerde mevcuttur. Ancak standarttı olan ve bu standartta uygun kalitede üretilen malzemelerle yapılan inşaatların her zaman kaliteli olacağı söylenemez. Çünkü, standartları olan ve bunlara uyularak yapılmış bileşik bir yapı elemanı her zaman yapı fiziğine uygun davranış göstermeyebilir. Bunun nedeni de uygulama sırasındaki gerekli özenin gösterilmemesidir. Bu özenin sağlanması için ciddi denetimin yapılması gereklidir, 9) Yatırımların gerektirdiği kaliteli teknik elemanın yetiştirilmesi ve istihdamı yönünde, kamu kuruluşları, özel sektör, belediyeler ve üniversitelerin koordineli olarak çalışması, profesyonel inşaat usta ve işçisi yetiştirilmesi, bu hususların kısmen hizmet içi eğitimlerle pekiştirilmesi konusunda gerekli organizasyonların yaygınlaştırılması ve bunlar için yeterli kaynak temini gerekmektedir, Denetim görevi teknik kaygıyı ticari kaygının önünde tutabilecek bir etik anlayış ile gerçekleştirilmelidir, bu anlayışa uygun davranmayanları yasa ile cezalandırılarak meslek disiplini sağlanmalıdır. INTRODUCTION The quality of buildings has arose anxiety in every age, therefore, providing property and life security in buildings, construction of buildings in compliance with modern norms and standards especially with regard to their resistance to earthquakes, became the most sought feature in every community. In all of the developed countries, there are provisions in the civil code and even in the law of obligations allowing the citizens to have constructed useful and lovely buildings in their opinion. In addition, in France, the building supervision mechanism conducted throughout the country at the hands of a few big offices mandated insuring building quality as an additional guarantee. In our country, insurance sector provides guarantee in various insurance fields and in building and construction sector, like other fields. Not only the buildings are insured with fire insurance, which is included in the insurance for property, against acts of God such as fire, earthquake, volcano eruption, storm, flood, snow weight, thunderbolt and other risks such as explosion or other risks, but also construction insurance provides guarantee for losses and damages to occur due to previously unknown and sudden reasons within the period from the unloading of construction materials at the construction zone until the deadline set forth in the insurance policy. On the other hand, no special insurance application to guarantee for a long period of time the responsibility arising from bad construction of buildings and to meet the responsibility of supervision of the building has been arranged in our country. Because technical responsibility and supervision institute with regard to constructions, especially building type constructions, has not become established and clear yet as neither a concept nor a practical progress. It is a well-known fact that despite various provisions of legislation on public works and disasters which has been in effect for years, no effective construction supervision in application could be achieved, supervision activities brought about for settlements and constructions by Law on Public Works numbered 3194 and relevant regulative provisions were not practically applied, and the provisions suggested on this issue are inadequate and ineffective. After Kocaeli and Bolu earthquakes that took place in our country in 1999, a Decree with the power of Law on Supervision of Constructions (numbered 595) and Law on Supervision of Constructions (numbered 4708) were passed by having accelerated the studies on issues of responsibility-supervision-insurance in construction with attendance of establishments such as Ministry of Public Works and Housing, INTES, Turkish Union of Chambers of Engineers and Architects and TÜBİTAK Construction Research. This study also questioned how much this law was adequate. CHAPTER ONE The legal definition of construction in accordance with article 3 of the Decree with the power of Law on Supervision of Constructions numbered 595 is as follows: Construction is; building works containing all kinds of building, installation, production, boring, modification, reinforcement and main repair of temporary or permanent buildings and facilities which are stationary, linked to the ground either directly or indirectly, accommodating living temporarily or permanently, as well as their annexes, substructure installations . As to the technical definition of construction; the first one puts forth construction as a process and the second one as a result. These are as follows: Construction can be defined as a group of special unrepeated activities, which should be completed within a certain period of time using certain resources. In other words, constructions are contracts or work programs which require certain engineering applications and undertaken in order to meet a demand by a certain consumer, the subject of which are buildings, roads, bridges, dams, ports etc. Construction may also be defined as assets (structures) constructed and arranged on a land-estate using material and labor. The features of construction and buildings subject to technical supervision and insurance of liability may be listed as follows: Features of Construction: 1) Construction projects have a definite, defined, certain objective, 2) They have certain start and finish points. There is an exact final point where the objectives are accomplished, 3) The incident is peculiar to itself, single and unrepeatable, 4) Construction is a complex effort pursued using time and monetary resources to reveal a certain product. It is a process consisting of subsequent and parallel activities, 5) A construction project requires establishment of various organizational structures and development of various functional relations, Features of Building; 1) It is linked to a ground, in other words, a land-estate, 2) It is immovable. It is constructed to remain in a certain area permanently, 3) It is single and unique. A construction product is peculiar to itself in many aspects, 4) It is heavy and bulky. A construction product consists of elements moving and storing of which are nearly impossible. Therefore, it is manufactured and installed in a place where it shall reside permanently, 5) It is complex. It is a complex product requiring the joint efforts of various industries, people, and establishments with distinct qualifications in various stages, 6) It requires long-lasting efforts. While many industrial products are manufactured within periods expressed in terms of hours or days, a construction product requires efforts lasting for years. Such product is 2-3 years in average approximately half of which passes in the construction zone, 7) It is an expensive product. Introduction of construction products require big monetary resources due to their scale and features compared to several products, 8) It has a long lifetime. Such feature of construction product not only slows down application of innovations, but also increases the field and scale of occupation of the industry and increases the price of the product independent from the cost. Most construction products can be sold even before completed because of their being expensive and unique. CHAPTER TWO Construction supervision and responsibility is not luxurious in general but a vital service activity for protection of the consumer from unjust competition, and continuity of public order and most important of all, for human health and life security. Technical supervision must be thought of as a structure consisting of three elements: · Obligatory standards, norms and regulations setting forth the minimum level of production, · Carrying out of production at the hands of authorized people, entities, and self-supervision applications. In other words, specialization and professionalism in both production and supervision. · Impartial supervision conducted by modern, independent supervision corporations (foreign or external supervision) Factors aggravating and even making impossible the effectiveness of supervision are either lack or inadequacy of standards, which can be regarded as production and supervision laws, and contradictions between standards handling the same subjects with their different aspects. Taking into consideration the historical development of construction supervision, a chapter of 3800 years old Hammurabi Legal Codes mentions about building endurance concept in a strong manner. It is the first written code, which is a mixture of civil code and constitution text. According to this law; If the house that has been built collapses and kills the owner, the architect shall be punishable by death, if the contents have been destroyed, he must restore what has been destroyed and, because he did not make the building strong and it collapsed, he must rebuild strong and it collapsed, he must rebuild the house at his own expense. So a basic principle of all civil codes issued in later ages of the history was illuminated. Concerning the quality and supervision understanding of recent times, we see that the first civil code prepared by Napoleon in France in 1802 seriously deals with construction quality and supervision with a modern understanding. Examining the historical development of construction supervision in our country, we see that the studies are generally pursued by means of laws urgently passed in post-disaster periods. However, although the problems in relation with settlement and construction supervision and searches for solution thereto were included in the five-year development plans, no effective measures were taken in this issue until now. CHAPTER THREE In insurance of liability, physical guarantee is provided in addition to the financial one, and in one respect, life and property insurance are contained in a single policy. The content of occupational liability insurance, which is one of the types of insurance of liability and which is mostly put into practice in developed countries, is explained below: Professional liability is a term used to recognize the obligation of a person or firm to compensate those who suffer loss or damage as a result of the negligent performance of the professional services they have rendered. For liablity to apply, there must be a duty to the other party, whether by contract or by operation of law, a breach of that duty by the professional and damage to the other party arising from the negligent conduct of the professional. With this insurance type, in building constructions, the financial liability of the contractors to arise pursuant to beginning of functioning of the buildings are guaranteed. All kinds of losses, collapse, and cracks to occur in the buildings due to the faults of contractors are under the scope of this guarantee. Existence of a strict control and supervision mechanism is obligatory for true functioning of this guarantee type. CHAPTER FOUR The construction supervision systems practiced in European countries are as written below: In German System, apart from the supervision of some construction quality supervisors conducted by municipality and provincial special administrations in special conditions, most of the supervision of the constructions in the country is conducted by supervision engineer offices throughout the country. The state system in Germany has provided for acting of such supervision engineers on state scale, not country. Thus, there are many of such small but technically serious institutions throughout the country. These are respectful, settled, established engineering units which fulfil their duties by virtue of the delegation and representation powers awarded by the local administrations and which allow no space for doubt in their professional seriousness and technical knowledge. In addition, there are higher units for each state separately, and still higher ones for whole Germany. Careful supervision of any negligence with regard to ethic aspect or of any technical knowledge deficiency is carried out by these institutions. Thus, the quality control mechanism is filtered with a secret higher control filter within itself. As a consequence, construction quality supervision mechanism exhibits a respected and prestigious title for both engineering public opinion and citizens in general. The individuals of a community possessing such technical and moral power depot do not need an additional guarantee such as insuring construction quality. Therefore, insuring construction quality was set free in Germany. It was observed that approximately one fourth of citizens preferred additional quality insurance option to further ensure the quality in the average of the recent twenty years. As to the system used in France; the supervision mechanism pursued throughout the country at the hands of a small number of big offices, mandated insurance in construction quality as an additional guarantee element with a regulation passed on 04 January 1978. Although its increasing the bureaucratic process in practice comprised a subject of complaint, the system still continues with tiny modifications. As to Belgian system, the basic tendency of the neighboring two big countries to protect the consumers was wholly adopted. Half of the public buildings are constructed by the control organizations of the constructing administrations and those constructed by the private sector are made at the hand of SECO. Insurance comes into play at completion of the construction, the soundness and functionality of the building are guaranteed, but there is no obligation put forth by the law. However, social awareness and habits lead to insurance in general. CHAPTER FIVE The legal framework of construction of buildings were put forth by the law on public works numbered 3194 until 17 August 1999 Kocaeli and 12 November 1999 Bolu earthquakes. As per the relevant law, license should be taken from the municipalities or governorates for all buildings to be constructed either within or outside of the neighboring zone. The municipalities were entitled to stop construction or demolish the parts of a building not complying with the plan in case of breach of the legislation of construction plan during construction process in accordance with the public works law, and to determine the color and type of the facade coatings and roof materials of the buildings in order to provide harmony of the buildings with the environmental conditions. However, municipalities, which are authorized and commissioned in this manner, cannot fulfil their duties because of their limited possibilities and the excess constructions due to rapid urbanization we experience, and thus bad building manufacture cannot be prevented due to inadequate supervision. The construction sector is mostly conducted by the private sector. The share of the private sector in construction of lodgings, business buildings, tourist facilities, and industrial buildings is also high. Speculative prices resulting from excess demand resulted in entering of people without any experience in building construction to this sector. The liabilities of persons or entities such as contractor and subcontractor realizing the construction of collapsed buildings causing large scale of life and property loss or buildings under collapse danger, against the proprietor are: issued in accordance with the general provisions in the Law of Obligations. Although penalties such as compensation, imprisonment, or occupational prohibition can be given, this is not preferred by the proprietors because the processes last for a long time and are expensive. The residential buildings suffered the greatest losses, during the recent Koacaeli earthquake of August 17, 1999. Actually, a total of 19.000 buildings, either collapsed or heavily damaged beyond repair. The number of residences, with heavy damage is 113.000, and moderate damage is 125.000, leaving behind about one million people homeless. The casualties were 26.000 deaths, 45.000 wounded. Such consequences resulted in reviewing of quality in construction. Every construction should comply with the requirements of total quality . The building should not only satisfy the technical requirements, such as the safety and economy, but also be successful in fulfilling the social, cultural and environmental needs of the society. Therefore, a residential building should be judged on the basis of a variety of parameters as follows: 1) The building should serve the needs and well being of the Society, 2) The building should be beneficial to the macroeconomy of the Country, 3) The building should meet the conditions of · Human comfort · Human happiness · Human health · Human well being · Durability · Environmental health · Aesthetic values · Preservation of natural heritage · Cost effectiveness in the long run · constructablity The previous model applied until 1999 for construction and planning supervision of buildings could not give what it was supposed to as Kocaeli and Düzce earthquakes revealed. CHAPTER SIX Turkey entered year 2000 suffering the negative consequences of 17 August Kocaeli and 12 November 1999 Bolu-Düzce earthquakes which killed approximately 26 thousand of our citizens, injured over 45 thousand citizens and caused an economic loss of 20 billion dollars on national scale. Although there had been various arguments and searches, efforts and draft laws, which lasted for years in our country looking for a solution concerning supervision of settlement and constructions, no concrete steps were taken toward practice until such great losses. Decree with the power of Law on Construction Supervision numbered 595, which was thought to bring about a new control institution in construction sector compared to the current situation, was published on the Official Gazette dated 10 April 2000 and numbered 24016. However before this decree could be applied, it was lifted with the publication of the Law on Construction Supervision numbered 4708 on the Official Gazette numbered 24461 and dated 13 July 2001. What are the differences between the laws: The decree with the power of law numbered 595 was issued to provide security of life and property in construction, prohibition of unplanned, uncontrolled and poor quality construction which lead to waste of resources, production of buildings in modern norms and standards and providing construction supervision for the same, protecting the rights of persons incurring losses due to building damage and providing compensation of losses to arise. Article 18 of the decree held the Construction Supervision Institutions and specialist engineers and architects thereof for all kinds of building damages to arise because of construction of such buildings contrary to science and art rules under their supervision without looking for a fault; and it was set forth that the Construction Supervision Corporation, projector, work site chief or contractor cannot refrain from liability because of their unfulfilling their duties and responsibilities. The Decree mandated that financial liability insurance to meet the losses resulting from the building damages to arise in the conveyor system of each building should be made before commencement of the supervision activities of each construction by the Construction Supervision Corporations and the duration of the liability was determined as 10 years as from the building operating license. However, as a result of the application made to the Constitutional Court demanding cancellation of the same claiming that Decree numbered 595 was in contradiction with article 127 and 128 of the Constitution, the court decided to annul the Decree with its decision dated 24 May 2001 and numbered 2001/ 90. Law numbered 4708 was published in order to fill the space arising from the decision of annulment and cease of execution by the Constitutional Court. The provisions concerning protection of the rights of the people incurring losses due to building damages and compensating the losses to arise in the Law on Construction Supervision numbered 4708 issued in order to determine the principles and procedures to ensure construction of quality buildings complying with the development plan, science and art rules, and standards to ensure life and property security were excluded from the objectives of the Law; and thus the insurance system to provide compensation of losses was not included. With a view to the law numbered 4708, we see that it is entirely toward regulation of project and construction supervision. According to the provision of Article 3 of the Law, the supervising architects and engineers along with projectors and contractor of the building, are responsible to the proprietor and relevant municipality and governorates in proportion with their faults for the damages on the building to arise because of incomplete, deficient or faulty construction of the building in contradiction with the license and its annexes of the building, science, art and health rules. It was not right to leave the pursuit of the stressed liability merely to general provisions, and not considering the requirement of obligatory insurance guarantee to meet the losses of those who incurred losses. In addition, the long time required for judicial processes and decisions and high costs lead usually to not preferring the judicial means. RESULT AND PROPOSALS: The factors leading to revealing of faults in the buildings as frequent and important damages, that is the buildings' being prototype, difficulty of providing coordination between people taking part in the construction process and necessity of specialization in the fields of occupation, application conditions and the difficulties brought about by the environment, show the necessity of a serious and trustworthy supervision in construction sector. The most important principle for having an awareness of a developed society is to take lessons from the bad events experienced in the past, and being conscious not to repeat the same faults. This was assessed with regard to our country and therefore, the Decree numbered 595 was published on the Official Gazette dated 10 April 2000 after 17 August Kocaeli and 12 November Bolu-Düzce earthquakes and took effect on 10 July 2000; however was lifted by law numbered 4708 without finding the opportunity to be applied as required. However, there are significant differences between the two laws especially with regard to insurance. The new law does not require obligatory insurance for damages to occur in buildings the license of operation of which was granted. Professional liability was lifted as per the new law, and was substituted by a strict supervision system to last from project stage until completion of the building to be carried out by experienced engineers. In addition, the damages to occur in the conveyor systems of the buildings were deemed to be under the responsibility of construction supervision corporations for a period of fifteen years, but no obligation of insurance was brought for this liability. As mentioned above, Decree numbered 595 was lifted with law numbered 4708. The correct thing to do was to make the necessary amendments in this decree. The defected aspects of the new system brought by the Law numbered 4708 and proposals for their solution are listed below: 1) Insurance sector should take part in the system as a trustworthy establishment in providing guarantee for the responsibilities of those taking part in construction and supervision of buildings, for the liability insurance of the products used in construction sector, in meeting the losses to arise due to damaged buildings. 2) Taking into consideration the damages caused by earthquakes at recent times, a very inconvenient practice is leaving buildings pertaining to public enterprises outside of the supervision system despite inclusion of provision of life and property security in the objectives of the law. 3) Since there is no Chamber of Contractors supervising the attitudes of the contractors within the framework of a honor system, random people work as Contractors. The construction companies should establish a union and found an self-control system to prevent this. 4) Regulations to increase supervision over the members and thus provide quality in technical employees such as architects, engineers, and projectors by re-regulating the powers of the Occupational Institutions should be made. Chambers of Occupation should play an active role in supervision of construction and should be authorized therefor. Responsibility and authority should be shared by the Public Works and Housing Directorates of the Municipalities and Chambers of Engineers and Architects. 5) Our architects and engineers bearing the responsibility of building projects do not know the principles of designing buildings strong against earthquakes in general. Because they did not receive its education. None of our universities has the course of design of buildings strong against earthquakes as a compulsory course. It is merely given as an elective course in some of our universities. The course techniques for construction of buildings strong against earthquakes should be introduced as a compulsory lesson into in the educational programs of civil engineers and architects. 6) It is necessary that the occupational adequacy of all plans and projects to be made during the process of building production be determined by the relevant chambers of occupation and be supervised by competent engineers and architects. 7) Certain qualifications, which require specialization, should be required for not only the architects and engineers, but also projectors. 8) In fact, several materials produced in construction sector have their standards, and there is production in compliance with such standard. However, we cannot say that buildings constructed using materials in compliance with such standards will always be quality ones. This is because a mixed construction element produced according to its current standards may not act in compliance with the physics of the building. The reason for this is not paying required attention during application. Serious supervision should be made to ensure such attention. 9) It is necessary that necessary organizations for training professional construction masters and master-builders become widespread, adequate resources for them be provided and such issues be partially consolidated with intra-service training, and that public enterprises, private sector, municipalities and universities work in coordination with each other for education and employment of the qualified technical employees the investments require. 10) Supervision task should be realized with an ethic approach in which technical concern will prevail commercial concerns, occupational discipline should be ensured by punishing as per law those breaching this approach.
Keywords: Sigorta; Sigorta ve Sigortacılık; Sorumluluk sigortası