İftihâruddîn Tâhir b. Ahmed el-Buhârî’nin Hulâsatü’l-Fetâvâ adlı eseri (kaynakları ve literatürdeki yeri) - Göksün, Muhammed Musab (My University, 2023)
Nevâzil, yeni ortaya çıkmış, mezhep imamlarından görüş nakledilmemiş yahut farazi meselelere meşâyıh tarafından verilen cevaplardan ve imamların ihtilaf ettiği konularda meşâyıhın tercihlerden müteşekkil mesâili ifade etmektedir. Meşâyıhın tahriç ve tercih mesâisinde bulunurken belirlediği ve hareket ettiği kriter ve yöntemler, mezhep içerisinde fıkhî bilgi üretmenin esaslarını belirlemiştir. Bu sebeple, Hanefî fıkıh eserlerinin ve fetvâ mecmûalarının başlıca kaynakları arasında olan nevâzil eserlerinin incelenmesi, mezhebin gelişimini ve yapısını anlamak açısından son derece mühimdir. Son dönemlerde, nevâzil eserlerine dair yapılan çalışmaların sayısında artış olsa da hâlâ bu alanın bakir olduğu söylenebilir. Bu tez, Hanefi fıkıh tarihi ve nevâzil edebiyatı açısından son derece önemli olan 6/ 12. asır Buhara’sında, İftihâruddin Tâhir b. Ahmed el-Buhârî tarafından telif edilmiş, Hulâsatü’l-fetâvâ ve el-Hulâsa isimleriyle meşhur, nevâzil eserinin, kaynaklarını ve literatürde kendisine yapılan atıflardan hareketle, Hanefî fıkıh literatüründeki yerini tespit etmeyi amaçlamaktadır. Eserin bazı bölümleri farklı çalışmalarda tahkik edilmiş olsa da hâlâ eserin çoğu tahkik edilmemiş ve eser ya da müellif üzerine kapsamlı bir çalışma yapılmamıştır. Yapılan incelemeler sonucunda, eserin müellifine ve dolayısıyla eserin telif tarihine dair klasik kaynaklarda yer alan malumatların yanlış olduğu sonucuna varılmıştır. Eserin, iki yüzü aşkını Türkiye’de olmak üzere dünya üzerinde üç yüz elliden fazla mahtût nüshası olduğu tespit edilmiştir. Kısmî tahkikleri ve bazı mahtût nüshaları dikkate alınarak yapılan çalışmada Hulâsatü’l-fetâvâ’da yaklaşık yüz esere atıf yapıldığı tespit edilmiştir. Literatürde kendisine atıf yapan altmışın üzerinde eser zikredilmiş, bu eserlerin yirmi yedisinde yapılan beş bine yakın atfın, eserlerin hangi bölümlerinde yapıldığı gösterilmiştir.

The concept of nawazil refers to issues that consists of the answers given by the sheikhs to the newly emerged and unanswered issues by founder imams or hypothetical issues and the sheikhs’ preferences on the issues that the imams disagreed. The criteria and methods that sheikhs have determined and acted upon while working on tahrij and preference determined the principles of producing fiqh knowledge within the madhab. Therefore, examining the nawazil works, which are among the main sources of Hanafi fiqh works and fatwa mecmuas, is extremely important in terms of understanding the development and structure of the madhab. Although there has been an increase in the number of studies on nawazil works recently, it can be said that this field is still untouched. This thesis aims to examine nawazil work copyrighted by Iftikhar ad-Din Tahir bin Ahmad al-Bukhari, which is famous with the names Khulâsat al-fatawa and al-Khulasa, in 6/ 12. century of Bukhara where is extremely important in terms of Hanafi fiqh history and nevâzil literature, determining the sources of the book, and its place in the Hanafi fiqh literature based on the references made to it in the literature. Although critical edition of some parts of the book have been made in different studies, critical edition of most of the book has still not been made and a comprehensive study has not been made on either the work or the author. As a result of the examinations, it was concluded that the information in the classical sources about the author of the work and the copyright date of the book is wrong. It has been determined that there are more than three hundred and fifty manuscripts of the book in the world, more than two hundred of which are in Turkey. In the study, which was carried out taking into account the partial critical edition’s and some manuscripts of the book, it was determined that about a hundred works were cited in Khulasat al-fatawa. More than sixty works in the literature referring to the book were determined, and it was shown that in which parts of these twenty-seven works these nearly five thousand references were made.
Keywords: Fatawa; Fetâvâ; Hulâsatü’l-fetâvâ; Iftikhar ad-Din Tahir el-Bukhari; Islamic law; İftihâruddîn Tâhir el-Buhârî; İslam hukuku; Khulâsat al-fatawa; Nawazil; Nevâzil; Vâkıʾât; Waqıat