Cüveynî'de tanım teorisi - Aktaş, Mehmet (My University, 2020)
Bu çalışma, ünlü Eş‘arî kelâmcısı, İmâm Gazzâlî’nin hocası İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf el-Cüveynî’nin düşünce sistemi bağlamında Eş‘arî kelâmına özgü bir tanım anlayışının olup olmadığını ele almaktadır. Klasik mantık bir yöntem olarak kelâmcılar tarafından benimsenmeden önce Cüveynî ve öncesi Eş‘arî kelâmında, kavramlar olarak kabul edilen hâller (ahvâl) ile bir tanım anlayışı geliştirilmiştir. İlâhî sıfatların ispatının yanısıra, Tanrı hakkında konuşma imkânı sağlaması için elverişli olduğu düşünülen bu teoride kadîm ve hâdis âlemdeki kimi yüklemlerin “bir” olduğuna inanılır. Bu sayede hâllerin, birleşme (mümâselet) ve ayrışmayı (muhâlefet) sağlayan özellikler olarak, tanımlar için işlevsel olduğu kabul edilir. Tümellerin felsefî tanımlar için malzeme konumunda olması gibi; Cüveynî için de hâller tanımların malzemesi mesâbesindedir. Ancak hâller “şekil”, “yer” ve “kapsam” bakımında tümellerden farklıdır. Çünkü Cüveynî ve öncesi Eş‘arî kelâmı için varlık-mâhiyet ayrımı olmadığından ve tikeller esas varlık kategorisi kabul edildiğinden hiçbir sûrette gerçek anlamıyla mâhiyetler tanımın mevzuu konumuna gelememektedir. Bu da kelâmî tanımların, mefhûmdan (içlem) ziyâde misdâka (kaplama) dayalı olduğunu gösterir. Ayrıca tanımların malzemesi olan illetsiz hâller, sıfat olduklarından dolayı zihnin ötesindeki sâbitlerdir. Bu bakımdan kelâmî kavramlar olan hâller için “yer”, zihnin ötesidir. Son olarak felsefî tanımların aksine kelâmî tanımlar, hâdis âlemde sadece cevher ve araz türleriyle sınırlıdır. Nitekim nefsî sıfat olan illetsiz hâllerin sahibinin (zü’l-hâl) bu ikili olmasından dolayı, gerçek anlamıyla nesneler dünyasına dair tanımlardan söz edilemez. Böylece kelâmî tanımların kapsamı, felsefî tanımlara kıyasla daha dardır.Eş‘arî kelâmcılardan ciddi anlamda son hâl savunucusu olan İmâm Cüveynî, en son eserlerinden biri olan el-Burhân fî usûli’l-fıkıh’ta hâller teorisini reddetiğini ifade eder. Bu da, dar kapsama sahip ve cisimler âlemine hitâp etmeyen bu teorinin kavram anlayışının, Cüveynî tarafından felsefî tümellere dönüştürüldüğü hissini uyandırır. Realizmin hangi tonu olduğu bilinmemekle beraber; akla hüviyet atfetme, Eş‘arî gelenekteki kültleşmiş tanımları eleştirme, tümel bilgisine işarette bulunma ve tanımlardan söz ederken beş tümeli çağrıştıran nevi-cins gibi terimleri dile getirme şeklindeki alışılmadık bu tavır, kavramsal düşünmenin cevher-araz katmanından cisimler katmanına yükseltildiği izlenimini doğurur. Bu da, evrensel mantığın esası olan mümâselet-muhâlefet bağıntısının cevher-araz ikilisinden nesnelere yükseltildiği şeklinde anlaşılabilir. İÇİNDEKİLERÖZETIABSTRACTIIIÖNSÖZVİÇİNDEKİLERVIKISALTMALARVIIIGİRİŞ1I.KONUNUN AMACI VE SINIRLARI2II.TEZİN KAYNAKLARI8BİRİNCİ BÖLÜM20TANIMIN ANA UNSURLARI20I. FELSEFÎ TANIMLARIN ANA UNSURU OLARAK TÜMELLER211. Tümelin Alt Kümeleri221.1 Kavram231.2 Terim271.3 Nesne282. Felsefî Tümellerin Şekli302.1 İçlem-Kaplam (intension-extension) Yönüyle Kavramlar312.2 İçlem Anlayışında Kavramların Kategori Yönü ve Beş Tümel372.3 Kavramlar Arası İlişki44II. TÜMELLERİN “VARLIK” SORUNU471. Realizm481.1 Aşırı Realizm (İdealizm): Tümeller Tikellerden Öncedir481.2 Ilımlı Realizm (Aristoteles Realizmi): Tümeller Tikellerdedir531.3 Kavramcılık592. Nominalizm (Adcılık): Tümeller Tikellerden Sonradır602.1 Aşırı Nominalizm612.2 Ilımlı Nominalizm62III. DEĞERLENDİRME67İKİNCİ BÖLÜM71KELÂMÎ TANIMIN MALZEMESİ OLARAK SIFATLAR VEYA HÂLLER (AHVÂL)71I. SIFAT OLMASI YÖNÜYLE HÂLLER731. Zât-Sıfat İlişkisi: Her Hâl Sahibi Zâttır742. Vücûd Sıfat mıdır?803. Sıfatlar894. Mümâselet-Muhâlefet1045. Gayriyyet117II. FELSEFÎ TÜMELLERE BENZEMESİ YÖNÜYLE HÂLLER1211. Hâllere Dair Genel Çerçeve1222. Hâllerin Sübûtuna Dair Argümanlar1263. Hâllerin Reddine Dair Genel Argümanlar1324. Hâller Konusunda Mu‘tezile ve Eş‘ariyye Ekolleri Arasındaki Farklar1355. Hâl Teorisinin Aksiyomları1416. Hâllerin Mec‘ûliyeti Sorunu1437. Hâller Arası İlişki1518. Hâllerin Kapsamı: Nesnelerin Birlik Sağlayan Hakikatleri Yoktur1559. Tümeller ve Hâller170III. DEĞERLENDİRME: HÂLLER VE TÜMEL MODELLERİ181ÜÇÜNCÜ BÖLÜM187CÜVEYNÎ’NİN TANIM ANLAYIŞLARI187I. CÜVEYNÎ’NİN KELÂMÎ TANIM ANLAYIŞI: HÂLLERLE İNŞÂ EDİLEN TANIMLAR1881. Kelâmî Tanımlara Genel Bakış1882. Kelâmî Tanımın Anlamı1923. Tanımlar Sözcüklerin Ötesindedir2004. Kelâmî Tanımların Malzemesi Bağlamında Hâller2055. Tanım Tektir, Parçalardan Oluşmaz2116. Tanımın Temel Özelliği: Her Koşulda Geçerlilik (Tard-Aks)2187. Tanımlar Koşullu (Meşrût) Olabilir mi?2238. Önerme Çeşidi Olarak Kelâmî Tanımlar2269. Kelâmî Tanımların Kapsamı23010. Kelâmî Tanımlara Örnekler23411. Kelâmî Tanımlarda Tanım Çeşitlerinin İzleri238II. CÜVEYNÎ’NİN FELSEFÎ TANIM ANLAYIŞI: TÜMELLER İLE İNŞÂ EDİLEN TANIMLAR2451. Soyut Varlık Kategorisinin ve Cisimlere Hakikat Atfının el-Burhân’daki İzleri2462. Kültleşmiş Kelâmî Tanımların Eleştirisi2533. Beş Tümel’in el-Burhân’daki İzleri257SONUÇ260BİBLİYOGRAFYA266

This study examines whether Asharite theology holds an original approach to definitions by investigating the thought of al-Juwayni, the famous Asharite theologian and teacher of al-Ghazali. Before adopting classical logic as the proper method, al-Juwayni, and preceding Asharite theology developed an approach to definitions in lieu of the states (ahwâl), which are regarded as concepts. In addition to providing a demonstration of divine attributes, the theory was believe to be useful in enabling meaningful talk about God, and claims that certain predicates of both the eternal and the temporal world are the “same”. Therefore, it is believed that the states are operational in definitions as they are qualities that ensure the convergence (mumathalah) and divergence (mukhalafah) of beings. For al-Juwayni, states are building-blocks of theological definitions as much as universals are building-blocks of philosophical definitions. However, the states are different from the universals in terms of “figure”, “place” and “extension”. This is because al-Juwayni and the preceding Asharite theologians do not admit the essence-existence dichotomy and regard particulars as the sole category of existence, so the quiddities never really become the subjects of definitions. This shows that theological definitions are based upon intension (mafhum) rather than extension (misdaqa). Also, since subject of definitions are uncaused states, as attributes they are extra-mental constants. In this respect, for the states of theological concepts, “place” is extra-mental. Lastly, in contrast to philosophical definitions, theological definitions are limited to the essences and the accidents; so there are no definitions that apply to the world of temporal objects. This stems from the idea that only essences and accidents are holders (dhu al-hâl) of uncaused states which are self-attributes (sifat al-nafsiyyah). In this way, the scope of theological definitions is rather more limited than the philosophical ones. Al-Juwayni is the last Asharite apologetic of the theory of states. However, in one of his last books, al-Burhân fî usûl al-Fiqh, he rejects the theory. Also, he starts to employ terms such as species and genera that are reminiscent of the five universals of logic (lsagoge). This makes one think that the states are transformed into philosophical universals by al-Juwayni, since they are not utilizable for discourse about the temporal world. Although it is not certain which tone of realism is adopted, it seems the surprising attribution of identity to reason, the critique of many canonical definitions of Asharite tradition, allusions toward the universals, as well as use of the terms species and genera, means the scope of conceptional reasoning is elevated from the level of essence-accident to the level of things. This can be read as the elevation of the convergence-divergence relation, which is the basis of universal logic, by means of the essence-accident dichotomy to the things in the outside world.
Keywords: al-Juwaynî; Concept; Cüveynî; Definition; Divine Attribute; hâl; Islam; İslam; Kavram; Sıfat; States; Tanım; Tümeller; Universals; Zât