Temettü Politikaları - Tercan Hacışabanoğlu, Arzu (My University, 1998)
Fir-ma-nın te-met-tü da-ğı-tım po-li-ti-ka-sı, el-de edi-len net kârın, or-tak-lar ve da-ğı-tıl-ma-mış kârlar ara-sın-da da-ğı-lı-mı-nı be-lir-ler. Na-kit te-met-tü öde-me-le-ri, fir-ma bün-ye-sin-de alı-ko-na-cak kâr tu-ta-rı-nı azalt-tı-ğın-dan, te-met-tü da-ğı-tım po-li-ti-ka-sı, fir-ma için fi-nans-man po-li-ti-ka-sı-nın ay-rıl-maz bir par-ça-sı-dır. Ba-zı ya-zar-lar, te-met-tü da-ğı-tım po-li-ti-ka-sı-nı bir ay-rın-tı ola-rak gö-rür-ler. Bu ya-zar-la-ra gö-re so-ru-na fir-ma açı-sın-dan ba-kıl-dı-ğın-da, te-met-tü da-ğı-tı-mı her ne ka-dar fir-ma bün-ye-sin-de bı-ra-kı-la-cak kâr tu-ta-rı-nı azalt-mak-la be-ra-ber, fir-ma ser-ma-ye ar-tı-şı yo-luy-la ge-rek-li fon-la-rı sağ-la-ya-rak te-met-tü da-ğı-tı-mı-nın do-ğur-du-ğu fon aza-lı-şı-nı gi-de-re-bi-lir. So-ru-na his-se sa-hip-le-ri açı-sın-dan ba-kıl-dı-ğın-da, söz ko-nu-su ya-zar-lar, te-met-tü da-ğı-tı-mı-nın or-tak-la-rın pa-ra mev-cu-du-nu der-hal art-tır-dı-ğı-nı, bu-na kar-şı-lık kârların bün-ye-de bı-ra-kıl-ma-sı-nın da his-se se-net-le-ri-nin pi-ya-sa de-ğe-ri-ni yük-selt-ti-ği-ni ile-ri sü-rer-ler. İle-ri sü-rü-len bu gö-rüş-ler, an-cak, ver-gi-le-rin ol-ma-ma-sı, ser-ma-ye ar-tı-şı için çı-kar-ma gi-der-le-ri-nin ya-pıl-ma-ma-sı, sı-nır-sız şe-kil-de ser-ma-ye sağ-la-ma ola-na-ğı-na sa-hip ol-ma-la-rı ve his-se sa-hip-le-ri-nin ge-le-cek-te el-de ede-cek-le-ri te-met-tü-le-ri-ni sa-bit bir oran-la is-kon-to et-me-le-ri ko-şul-la-rıy-la ge-çer-li-dir. Gü-nü-müz-de bu var-sa-yım-lar ge-çer-li ol-ma-dı-ğın-dan te-met-tü da-ğı-tım po-li-ti-ka-sı, fir-ma-nın pi-ya-sa de-ğe-ri-ni do-la-yı-sıy-la or-tak-la-rın ser-vet-le-ri-ni fark-lı şe-kil-de et-ki-le-mek-te-dir. Eğer fir-ma-nın ge-rek-sin-me duy-du-ğu fon-la-rı ser-ma-ye pi-ya-sa-sın-dan sağ-la-ma ola-na-ğı yok-sa, yük-sek oran-da te-met-tü da-ğı-tı-mı, fir-ma-nın bün-ye-sin-de da-ha az kâr alı-kon-ma-sı-na, do-la-yı-sıy-la bü-yü-me hı-zı-nın ya-vaş-la-ma-sı-na yol açar. Fir-ma ser-ma-ye ar-tı-şı yo-luy-la kay-nak sağ-la-ma ola-na-ğı-na sa-hip ol-sa bi-le, or-tak-lar öde-ye-cek-le-ri ge-lir ver-gi-si ve ser-ma-ye ar-tı-şı-nın ge-rek-ti-re-ce-ği gi-der-ler ne-de-niy-le, fir-ma kârının da-ğı-tıl-ma-ya-rak bün-ye-de bı-ra-kıl-ma-sı-nı yeğ-le-ye-bi-lir-ler. Di-ğer ta-raf-tan ba-zı or-tak-la-rın bu-na ta-ma-men zıt ter-cih-le-ri ola-bi-lir. Te-met-tü alın-ma-sı-nı, kârın fir-ma bün-ye-sin-de bı-ra-kıl-ma-sı-na kı-yas-la da-ha emin bu-la-bi-lir-ler. Şir-ket yö-ne-tim-le-ri te-met-tü öde-me-le-ri-nin şir-ke-tin ser-ma-ye ih-ti-ya-cı üze-rin-de-ki et-ki-le-ri-ne önem ve-rir-ler. Şir-ket açı-sın-dan da-ğı-tıl-ma-yan kârlar dü-şük ma-li-yet-li bir ser-ma-ye kay-na-ğı-dır. Da-ğı-tıl-ma-yan kârların bir ser-ma-ye kay-na-ğı ol-du-ğu-nu be-lir-tir-ken dik-ka-te alın-ma-sı ge-re-ken baş-ka bir ko-nu şir-ket-le-rin bü-yü-me oran-la-rı ve ya-tı-rım fır-sat-la-rı-dır. Bü-yü-me-si da-ha yük-sek fir-ma-lar da-ha az te-met-tü öde-mek-te-dir-ler. Da-ğı-tıl-ma-yan kârları et-ki-le-yen baş-ka önem-li bir fak-tör ise al-ter-na-tif ser-ma-ye kay-nak-la-rı-nın et-ki-si-dir ki bu o ül-ke-nin ser-ma-ye pi-ya-sa-la-rı-nın ge-liş-miş-li-ği ile çok bağ-lan-tı-lı-dır. So-nuç ola-rak te-met-tü po-li-ti-ka-sı şir-ket-ler için ba-zı hal-ler-de bir ya-tı-rım ka-ra-rı, ba-zı hal-ler-de de fi-nans-man ka-ra-rı ola-rak or-ta-ya çık-mak-ta-dır. Fir-ma-nın ser-ma-ye pi-ya-sa-la-rın-dan kay-nak sağ-la-ma ola-na-ğı yok-sa, te-met-tü da-ğı-tı-mı fir-ma-nın ya-pa-ca-ğı ya-tı-rım-la-rın tu-ta-rı-nı azal-tır ve-ya vaz-geç-me ge-re-ği-ni do-ğu-rur. Fir-ma-nın ser-ma-ye pi-ya-sa-la-rın-dan kay-nak sağ-la-ma-sı ola-na-ğı var-sa te-met-tü da-ğı-tı-mı, bir fi-nans-man ka-ra-rı-dır. Fir-ma bu-ra-da fi-nans-man ge-rek-si-ni-mi-ni kârını bün-ye-de alı-ko-ya-rak ve-ya ser-ma-ye ar-tı-şı yo-luy-la kar-şı-lan-ma-sı se-çe-nek-le-riy-le kar-şı kar-şı-ya-dır. Fir-ma-la-rın kârlarının da-ğı-tıl-ma-ya-rak bün-ye-de bı-ra-kıl-ma-sı-nın, fir-ma-nın bü-yü-me-si-nin fi-nans-ma-nın-da önem-li bir rol oy-na-dı-ğı-nı be-lir-tir-ken, fir-ma-lar-da te-met-tü da-ğı-tı-mı-nı be-lir-le-yen bel-li baş-lı fak-tör-le-rin-de ele alın-ma-sı ge-re-kir. Ka-nun hü-küm-le-ri te-met-tü-nün an-cak sa-fi kârdan ve bu amaç-la ay-rıl-mış ye-dek ak-çe-ler-den da-ğı-tı-la-bi-le-ce-ği esa-sı-nı be-nim-se-miş-tir. Ka-nun-lar ve şir-ket esas söz-leş-me-le-rin-de yer alan hü-küm-ler, te-met-tü da-ğı-tım po-li-ti-ka-sı-nın for-mü-le edil-me-siy-le il-gi-li bir çer-çe-ve çiz-mek-te-dir. An-cak söz ko-nu-su sı-nır-lar için-de da-hi ma-li ve eko-no-mik fak-tör-ler, te-met-tü da-ğı-tım po-li-ti-ka-sı üze-rin-de önem-li et-ki-ler do-ğur-mak-ta-dır. Fir-ma-nın li-ki-di-te du-ru-mu da te-met-tü po-li-ti-ka-sı-nı et-ki-le-mek-te-dir. Di-ğer bir de-yiş-le kârlı ol-mak her za-man için te-met-tü da-ğıt-mak ola-na-ğı-na sa-hip olun-du-ğu-nu gös-ter-mez. Özel-lik-le hız-la bü-yü-yen fir-ma-lar, çok kârlı ol-sa-lar da-hi, de-vam-lı ola-rak na-kit ih-ti-ya-cı bas-kı-sı al-tın-da bu-lun-duk-la-rın-dan na-kit ola-rak te-met-tü ver-me-me-yi yeğ-le-ye-bi-lir-ler. Fir-ma-la-rın te-met-tü po-li-ti-ka-la-rı-nı et-ki-le-yen di-ğer fak-tör-ler-den bi-ri borç ge-ri öde-me-le-ri ve kre-di söz-leş-me-le-rin-de yer alan hü-küm-ler-dir. Fir-ma-lar borç-la-rı-nı ya-rat-mış ol-duk-la-rı kay-nak-lar-la ve-ya sağ-la-ya-ca-ğı ye-ni dış kay-nak-lar-la öde-me-yi plan-la-mak du-ru-mun-da-dır. Ağır bir borç yü-kü al-tın-da bu-lu-nan fir-ma-la-rın el-de et-tik-le-ri kârı borç öde-me-de kul-la-na-rak, borç yü-kü-nü ha-fif-let-me-yi, te-met-tü da-ğı-tı-mı-na ter-cih et-me-si, fir-ma-nın var-lı-ğı ve ge-le-ce-ği açı-sın-dan da-ha sağ-lık-lı bir se-çim ola-bi-lir. Özel-lik-le uzun va-de-li borç-lar, na-kit te-met-tü öde-me-le-ri açı-sın-dan kı-sıt-la-ma-lar ge-ti-rir. Fi-nans-man ku-rum-la-rı, kre-di söz-leş-me-le-ri-ne ko-nu-lan hü-küm-ler-le, fir-ma-la-rın te-met-tü po-li-ti-ka-la-rı-nı et-ki-le-mek ve te-met-tü da-ğı-tı-mı-nı sı-nır-la-mak ola-na-ğı-nı el-de et-mek-te-dir-ler. Şir-ke-tin kârlılık ora-nı, te-met-tü po-li-ti-ka-sı üze-rin-de et-ki-li önem-li bir de-ğiş-ken-dir. Eğer şir-ke-tin kay-nak kul-la-nı-mın-da sağ-la-dı-ğı kâr ora-nı, te-met-tü da-ğı-tıl-ma-sı ha-lin-de or-tak-la-rın te-met-tü-le-ri-nin al-ter-na-tif kul-la-nış ala-nın-da sağ-la-ya-ca-ğı kâr ora-nın-dan da-ha yük-sek ise, or-tak-la-ra kârın da-ğı-tıl-ma-ya-rak, şir-ket-te bı-ra-kıl-ma-sı da-ha çe-ki-ci ge-le-bi-lir. Ay-nı za-man-da kârların is-tik-ra-rı-da te-met-tü po-li-ti-ka-sı-nı et-ki-le-mek-te-dir. Geç-miş dö-nem-ler-de sa-tış ve kârları is-tik-rar-lı olan bir fir-ma, ge-le-cek dö-nem-ler-de el-de ede-ce-ği kârı da-ha sağ-lık-lı bir şe-kil-de tah-min et-mek ola-na-ğı-na sa-hip-tir. Bu ne-den-le, kârları is-tik-rar-lı olan fir-ma-lar, sa-tış ve kârları bü-yük dal-ga-lan-ma-lar gös-te-ren fir-ma-la-ra kı-yas-la, kârlarının da-ha bü-yük bir bö-lü-mü-nü te-met-tü ola-rak da-ğı-ta-bi-lir-ler. Fir-ma-la-rın bü-yü-me oran-la-rı-na pa-ra-lel ola-rak fi-nans-man ge-rek-si-nim-le-ri de art-mak-ta-dır. Do-la-yı-sı ile bü-yü-me po-li-ti-ka-sı be-nim-se-yen fir-ma-la-rın, el-de et-miş ol-duk-la-rı kârların bü-yük bö-lü-mü-nü da-ğıt-mak ye-ri-ne fir-ma bün-ye-sin-de alı-koy-ma-yı ter-cih ede-cek-le-ri bir te-met-tü po-li-ti-ka-sı iz-le-ye-cek-le-ri açık-tır. Ay-nı şe-kil-de ye-ni ya-tı-rım-lar plan-la-yan fir-ma-lar, ya-tı-rım-la-rın ge-rek-tir-di-ği fi-nans-man ge-rek-si-ni-mi-ni kar-şı-la-ya-bil-mek için, kârlarının önem-li bir bö-lü-mü-nü bün-ye-le-rin-de bı-rak-ma-yı yeğ-le-ye-bi-lir-ler. Borç-lan-ma ola-nak-la-rı sı-nır-lı olan şir-ket-ler için, böy-le bir fi-nans-man stra-te-ji-si zo-run-lu ola-bi-lir. An-cak, bü-yük, pi-ya-sa-da ta-nın-mış şir-ket-ler ser-ma-ye pi-ya-sa-la-rı-na baş-vu-ra-rak uzun va-de-li fon sağ-la-ya-bi-lir-ler. Bu ne-den-le söz ko-nu-su şir-ket-ler, te-met-tü oran-la-rı-nı sap-tar-ken, te-met-tü da-ğı-tı-mı-nın şir-ke-tin ser-ma-ye pi-ya-sa-sın-dan kay-nak sağ-la-ma ka-pa-si-te-si-ne ola-bi-le-cek et-ki-si-ne bü-yük önem ve-rir-ler. Bü-yük, ta-nın-mış şir-ket-ler-de, di-ğer şart-lar ay-nı kal-mak üze-re, te-met-tü da-ğı-tım ora-nı-nın, kü-çük ve-ya ye-ni şir-ket-le-re kı-yas-la da-ha yük-sek ol-ma-sı bek-le-nir. Fir-ma-la-rın fi-nans-man kay-nak-la-rı ara-sın-da ya-pı-la-cak bir se-çim-de et-ki-li olan fak-tör-ler-den bi-ri de şir-ke-tin kont-rol du-ru-mu-dur. Özel-lik-le ka-pa-lı ai-le şir-ket-le-ri, bir po-li-ti-ka ge-re-ği ola-rak oto-fi-nans-man yo-luy-la bü-yü-me-yi ter-cih ede-bi-lir-ler. Şir-ket-le-rin te-met-tü da-ğı-tım po-li-ti-ka-sı-nı et-ki-le-yen en önem-li fak-tör-ler-den bi-ri or-tak-la-rın ver-gi du-rum-la-rı-dır. Şir-ket-le-rin da-ğıt-tık-la-rı kârlarla, bün-ye-de bı-rak-tık-la-rı kârların fark-lı oran-lar-da ver-gi-len-di-ril-me-si, şir-ket or-tak-la-rı-nın ge-lir ver-gi-si açı-sın-dan için-de bu-lun-duk-la-rı ge-lir di-lim-le-ri do-la-yı-sıy-la ta-bi ol-duk-la-rı ver-gi oran-la-rı, de-ğer ka-zan-mış his-se se-net-le-ri-nin sa-tı-şın-dan do-ğan ser-ma-ye ka-zanç-la-rı-nın ver-gi-len-di-ri-lip ver-gi-len-di-ril-me-me-si ve ser-ma-ye ka-zanç-la-rı-na uy-gu-la-nan ver-gi ora-nı te-met-tü da-ğı-tı-mı-nı et-ki-ler. Şir-ke-tin or-tak ya-pı-sı-na pa-ra-lel ola-rak te-met-tü da-ğı-tım po-li-ti-ka-la-rı fark-lı-lık gös-te-rir. Hal-ka açık, kü-çük ta-sar-ruf sa-hip-le-ri-nin oy ege-men-li-ği-ne sa-hip bu-lun-du-ğu şir-ket-ler-de ge-nel-lik-le te-met-tü da-ğı-tım ora-nı da-ha yük-sek-tir. Ka-pa-lı ai-le ano-nim şir-ket-le-rin-de ise kârın ta-ma-mı-nın ve-ya bü-yük bir bö-lü-mü-nün da-ğı-tıl-ma-ya-rak ye-dek ak-çe-le-re ek-le-nme-si eği-li-mi kuv-vet-li-dir. Bir hol-ding ku-ru-lu-şa bağ-lı-lık da, şir-ket-le-rin te-met-tü ka-ra-rı-nı et-ki-le-mek-te-dir. Ver-gi avan-taj-la-rı ve-ya kârın hol-ding bün-ye-sin-de top-lan-ma-sı gi-bi dü-şün-ce-ler-le, hol-ding ku-ru-luş-la-rın, kont-rol-le-ri al-tın-da bu-lu-nan bağ-lı şir-ket-le-ri te-met-tü da-ğı-tı-mı için zor-la-ma-la-rı doğal-dır. Ku-ram-sal ola-rak bir şir-ket-te te-met-tü öde-me ora-nı-nın, uzun va-de-de, şir-ket bün-ye-sin-de bı-ra-kı-lan fon-la-rın ye-ni ya-tı-rım-la-ra tah-si-si ha-lin-de sağ-la-ya-ca-ğı kâr ora-nı-na, or-tak-la-rın ya-tı-rım-lar-dan bek-le-dik-le-ri ve-ri-me, ki-şi-sel ge-lir ver-gi-si-ne, da-ğı-tıl-ma-yan kârlardan ya-pı-lan ver-gi ke-sin-ti-si ile eğer var-sa ser-ma-ye ka-zan-cı ver-gi-le-ri ara-sın-da-ki far-ka ve ye-ni his-se se-ne-di çı-ka-rıl-ma-sı-nın ge-rek-tir-di-ği gi-der-le-re gö-re de-ğiş-me gös-te-re-ce-ği söy-le-ne-bi-lir. Şir-ket-le-rin uy-gu-la-ma-da iz-le-dik-le-ri te-met-tü da-ğı-tım po-li-ti-ka-la-rı ise is-tik-rar-lı ge-liş-me gös-te-ren te-met-tü da-ğı-tı-mı, her yıl sa-bit tu-tar-da te-met-tü da-ğı-tı-mı, sa-bit te-met-tü öde-me ora-nı ve dü-zen-li sa-bit bir te-met-tü ar-tı ek-le-me-ler şek-lin-de be-lir-ti-le-bi-lir. İs-tik-rar-lı ge-liş-me gös-te-ren te-met-tü da-ğı-tı-mı, fir-ma-la-rın, is-tik-rar-lı ve uzun va-de-de git-tik-çe art-ma eği-li-mi gös-te-ren bir te-met-tü po-li-ti-ka-sı-nı be-nim-se-dik-le-ri-ni ifa-de eder. Her yıl sa-bit tu-tar-da te-met-tü da-ğı-tıl-ma-sı, ge-le-ce-ğin be-lir-siz-li-ği-nin azal-tıl-ma-sı yö-nün-den bi-ri-kim sa-hip-le-ri açı-sın-dan çe-ki-ci yö-nü ol-mak-la be-ra-ber, böy-le bir po-li-ti-ka, his-se se-net-le-ri-ni bir an-lam-da, sa-bit ge-lir ge-ti-ren bir men-kul de-ğe-re dö-nüş-tür-mek-te-dir. Sa-bit te-met-tü ora-nı ise el-de edi-len kârın bel-li bir yüz-de-si şir-ke-te, bel-li bir yüz-de-si or-tak-la-ra şek-lin-de ifa-de edi-le-bi-lir. Son ola-rak dü-zen-li sa-bit te-met-tü ar-tı ek-le-me-ler şek-lin-de-ki te-met-tü da-ğı-tım po-li-ti-ka-sın-da şir-ket, as-ga-ri bir te-met-tü ora-nı sap-ta-mak-ta, her yıl net kâr du-ru-mu-na gö-re bu as-ga-ri tu-tar ve-ya ora-na ek-le-me-ler yap-mak-ta-dır. Bu ça-lış-ma-da be-lir-ti-len araş-tır-ma-lar so-nu-cun-da şir-ket-le-rin da-ha çok is-tik-rar-lı te-met-tü da-ğı-tım po-li-ti-ka-sı-nı be-nim-se-dik-le-ri or-ta-ya kon-muş-tur. Uy-gu-la-ma-da göz-le-nen, şir-ket-le-rin kârları is-tik-rar-lı ol-ma-sa da-hi is-tik-rar-lı bir te-met-tü da-ğı-tım po-li-ti-ka-sı-nı be-nim-se-dik-le-ri şek-lin-de-dir. Ça-lış-ma-mız-da be-lir-til-di-ği üze-re, or-tak-la-ra gö-re his-se-ler te-met-tü akım-la-rı ve ser-ma-ye ka-zan-cı ya-rat-mak-ta-dır. Ya-tı-rım-cı-la-rın te-met-tü mü, ser-ma-ye ka-zan-cı-nı mı ter-cih et-tik-le-ri te-met-tü öde-me-le-ri ile il-gi-li ka-rar-lar-da et-ki-li ol-mak-ta-dır. Şir-ket-le-rin bü-yü-me po-tan-si-ye-li ele alın-dı-ğın-da, te-met-tü ola-rak öden-me-yen ge-lir-ler tek-rar şir-ke-te ya-tı-rı-la-rak ile-ri-de da-ha bü-yük ge-lir ve böy-le-ce ser-ma-ye ka-zan-cı ya-ra-ta-bi-le-ce-ğin-den ya-tı-rım-cı-lar bu-gün da-ha dü-şük te-met-tü-le-re ra-zı ola-bil-mek-te-dir-ler. Ya-tı-rım-cı-la-rın te-met-tü ka-rar-la-rı-nı et-ki-le-yen di-ğer önem-li fak-tör-ler-den bi-ri de te-met-tü-ler ve ser-ma-ye ka-zanç-la-rı üze-rin-de-ki fark-lı ge-lir ver-gi-le-ri-dir. Eğer ver-gi oran-la-rı, ya-tı-rım-la-rın ser-ma-ye ka-zanç-la-rı-nı te-met-tü-ye ter-cih et-me-le-ri-ni ge-rek-ti-ri-yor-sa, o za-man ya-tı-rım-cı-lar yö-ne-ti-me fon-la-rın şir-ket bün-ye-sin-de kal-ma-sı ko-nu-sun-da bas-kı yap-mak-ta-dır-lar. Ça-lış-ma-mız-da be-lir-ti-len araş-tır-ma-la-ra gö-re, te-met-tü-le-ri yük-selt-mek, his-se fi-yat-la-rı-nı yük-selt-mek-te, dü-şürmek ise his-se fi-yat-la-rı-nı dü-şür-mek-te-dir. Bu bul-gu-lar, ba-zı fir-ma-lar üze-rin-de ya-pı-lan ça-lış-ma-lar ile ya-tı-rım-cı-la-rın te-met-tü-yü ter-cih et-me-le-ri-nin or-ta-ya çı-kı-şı ile des-tek-len-mek-te-dir. Te-met-tü-ler çe-şit-li şe-kil-ler-de or-ta-ya çık-mak-ta-dır. En yay-gın ola-nı na-kit te-met-tü ol-mak-la bir-lik-te, his-se se-ne-di şek-lin-de te-met-tü da-ğı-tı-mı, his-se bö-lün-me-le-ri ve şir-ke-tin ken-di his-se se-net-le-ri-ni sa-tın ala-rak te-met-tü öde-me-le-ri de ya-pıl-mak-ta-dır. His-se se-ne-di şek-lin-de te-met-tü da-ğı-tı-mı, şir-ket-le-rin ser-ma-ye ar-tış-la-rı-nın tü-mü-nü ve-ya ge-nel-lik-le bir bö-lü-mü-nü, mev-cut or-tak-la-ra be-del-siz his-se se-ne-di ver-me-le-ri su-re-tiy-le ger-çek-leş-ti-ril-mek-te-dir. His-se se-ne-di şek-lin-de te-met-tü da-ğı-tı-mı-nın şir-ket ve or-tak-lar açı-sın-dan üs-tün yön-le-ri mev-cut-tur. Ön-ce-lik-le şir-ket-ten fon çı-kı-şı ol-ma-dan te-met-tü da-ğı-tı-mı ya-pıl-mak-ta-dır. Or-tak-lar te-met-tü-le-ri-ni his-se se-ne-di şek-lin-de al-dık-la-rın-dan ge-rek-sin-me duy-duk-la-rı tak-dir-de his-se se-net-le-ri-ni pa-ra-ya dö-nüş-tü-re-bil-mek-te-dir-ler. His-se se-ne-di şek-lin-de te-met-tü ba-zı ül-ke-ler-de or-tak-la-ra ver-gi avan-ta-jı sağ-la-mak-la bir-lik-te, şir-ket açı-sın-dan da mül-ki-ye-tin da-ha ge-niş kit-le-le-re ya-yıl-ma-sı ve his-se se-net-le-ri-nin pi-ya-sa fi-ya-tı-nın aşı-rı de-re-ce-de yük-sel-me-si-ni ön-le-me-si açı-sın-dan da üs-tün yön-le-ri mev-cut-tur. Pi-ya-sa fi-yat-la-rı-nın yük-sek ol-ma-sı ne-de-niy-le, ser-ma-ye pi-ya-sa-sın-da alım-sa-tı-mı güç-le-şen his-se se-net-le-ri-nin fi-yat-la-rı-nı dü-şü-re-rek, his-se se-net-le-ri-nin el de-ğiş-tir-me-si-ni ko-lay-laş-tır-mak için şir-ket-ler-ce alı-nan bir ön-lem de, his-se se-net-le-ri-nin no-mi-nal de-ğe-ri-nin be-lir-li bir oran-da azal-tıl-ma-sı yo-luy-la his-se se-net-le-ri-nin ade-di-nin art-tı-rıl-ma-sı-dır. His-se se-net-le-ri-nin bö-lün-me-si, ge-rek-ti-ğin-de şir-ket-le-rin kul-la-na-bi-le-ce-ği bir araç-tır. An-cak ser-ma-ye ar-tı-şı ile bir-lik-te kul-la-nıl-ma-sı da-ha ye-rin-de ola-bi-lir. Bul-gu-lar, his-se se-net-le-ri-nin da-ha kü-çük no-mi-nal be-de-le bö-lün-me-si-nin, tek ba-şı-na, or-tak-la-rın sa-hip ol-duk-la-rı his-se se-net-le-ri-nin top-lam pi-ya-sa de-ğe-ri-nin yük-sel-me-si ko-nu-sun-da et-ki-li ol-ma-dı-ğı-nı or-ta-ya koy-muş-tur. Şir-ke-tin his-se se-net-le-ri-ni ge-ri sa-tın al-ma-sı, te-met-tü öde-me-si-nin di-ğer bir al-ter-na-ti-fi-dir. Şir-ket his-se se-net-le-ri-ni sa-tın ola-rak, do-la-nım-da bu-lu-nan his-se se-ne-di ade-di-ni azalt-mak-ta, bu iş-lem, şir-ke-tin net kârını et-ki-le-me-me ko-şu-luy-la his-se ba-şı-na ge-li-ri art-tır-mak-ta-dır. His-se ba-şı-na ge-li-rin yük-sel-me-si, his-se se-net-le-ri-nin pi-ya-sa fi-ya-tı-nı art-tır-mak-ta, or-tak-lar na-kit te-met-tü ye-ri-ne, ser-ma-ye ka-zan-cı el-de et-mek-te-dir-ler. Tür-ki-ye'de en yay-gın kul-la-nı-lan te-met-tü şek-li, na-kit te-met-tü olup, ano-nim şir-ket-ler-de bi-lan-ço kârının da-ğı-tı-mı ko-nu-sun-da Türk Ti-ca-ret Ka-nu-nu ba-zı esas-lar koy-muş, Ser-ma-ye Pi-ya-sa-sı Ka-nu-nu ise hal-ka açık şir-ket-ler-de kâr da-ğı-tı-mın-da or-tak-lar le-hi-ne ba-zı ye-ni hü-küm-ler ge-tir-miş-tir. T.T.K.'na ta-bi şir-ket-ler-de bi-lan-ço-da kâr var-sa ve ge-nel ku-rul kâr da-ğı-tım ka-ra-rı al-mış-sa, öden-miş ser-ma-ye-nin %5'i ora-nın-da bi-rin-ci te-met-tü öde-nir. Da-ha faz-la kâr da-ğı-tı-lıp da-ğı-tıl-ma-ya-ca-ğı ko-nu-sun-da Ge-nel Ku-rul di-le-di-ği gi-bi ka-rar ala-bi-lir. SPK'na ta-bi ano-nim şir-ket-ler-de, bi-lan-ço-da kâr oluş-muş-sa, hal-ka açık ano-nim or-tak-la-rın bi-rin-ci te-met-tü tu-ta-rı, he-sap dö-ne-mi net kârından ver-gi ve ben-zer-le-ri dü-şül-mek su-re-tiy-le bu-lu-nan da-ğı-tı-la-bi-lir kârın ya-rı-sın-dan az ola-maz. An-cak hal-ka açık ano-nim or-tak-lık-lar-dan his-se se-net-le-ri Bor-sa'da iş-lem gö-ren-ler, bi-rin-ci te-met-tü-yü nak-den ve/ ve-ya his-se se-ne-di bi-çi-min-de da-ğıt-mak ve-ya da-ğıt-ma-mak ko-nu-sun-da ser-best-tir. His-se se-net-le-ri bor-sa-da iş-lem gör-me-yen hal-ka açık ano-nim or-tak-lık-lar ise te-met-tü-yü nak-den da-ğıt-mak zo-run-da-dır-lar. Ül-ke-miz-de his-se se-ne-di ve-re-rek te-met-tü da-ğı-tı-mı da ya-pıl-mak-ta-dır. 1986 yı-lın-dan son-ra ay-rıl-mış ye-dek ak-çe-le-rin ser-ma-ye-ye ek-len-me-si ile, 1983 yı-lın-dan iti-ba-ren ye-ni-den de-ğer-le-me de-ğer ar-tış fon-la-rı ile de-ğer ar-tış kar-şı-lık-la-rı-nın ser-ma-ye-ye ek-len-me-si ve or-tak-la-ra be-del-siz his-se se-ne-di ve-ril-me-si ha-lin-de, ge-rek şir-ket ge-rek or-tak-lar açı-sın-dan ek bir ver-gi yü-küm-lü-lü-ğü doğ-ma-ma-sı ile bu sis-tem fi-i-len uy-gu-la-na-bi-lir ha-le gel-miş-tir. İMKB'nda iş-lem gö-ren şir-ket-le-rin 1995 yı-lın-da %13'ünün, 1996 yı-lın-da %21'inin ve 1997 yı-lın-da %20'si-nin be-del-siz his-se se-ne-di ola-rak, te-met-tü da-ğıt-tık-la-rı sap-tan-mış-tır. Bu so-nuç-lar enf-las-yo-nun hız-lan-dı-ğı ve şir-ket-le-rin fon ge-rek-sin-me-si-nin art-tı-ğı gü-nü-müz-de, his-se se-ne-di ver-mek yo-luy-la te-met-tü da-ğı-tı-mı-nın yay-gın-laş-ma-ya baş-la-dı-ğı-nı gös-ter-mek-te-dir. His-se bö-lün-me-le-ri, ya-ni his-se se-ne-di-nin no-mi-nal de-ğe-ri-nin be-lir-li bir oran-da azal-tıl-ma-sı yo-luy-la his-se se-net-le-ri-nin ade-di-nin ar-tı-rıl-ma-sı uy-gu-la-ma-sı-na Türk Ti-ca-ret Ka-nu-nu izin ver-miş ol-mak-la bir-lik-te, ül-ke-miz-de ge-nel ola-rak uy-gu-lan-ma-mak-ta-dır. Tür-ki-ye'de bir ano-nim şir-ke-tin ken-di his-se se-net-le-ri-ni sa-tın ala-rak, do-lay-lı bir şe-kil-de te-met-tü da-ğıt-ma-sı-na ya-sal yön-den ola-nak yok-tur. Türk Ti-ca-ret Ka-nu-nu an-cak çok ay-rık-sı hal-ler-de ano-nim şir-ket-le-rin ken-di his-se se-net-le-ri-ni sa-tın al-ma-sı-na ola-nak ver-miş-tir. Kal-dı ki his-se se-net-le-ri, şir-ke-tin ser-ma-ye-si-nin azal-tıl-ma-sı-na iliş-kin bir ka-rar ge-re-ğin-ce dev-ra-lın-mış-sa, yok edil-me-le-ri, di-ğer hal-ler-de şir-ket-çe ilk fır-sat-ta tek-rar el-den çı-ka-rıl-ma-la-rı ge-re-kir. Bu ça-lış-ma-da be-lir-til-di-ği üze-re, ge-liş-mek-te olan ül-ke-ler-de-ki te-met-tü da-ğı-tım po-li-ti-ka-la-rı ile il-gi-li norm-lar ge-liş-miş ül-ke-le-rin-ki-ne gö-re önem-li fark-lı-lık-lar arz eder. Ge-liş-mek-te olan ül-ke-ler-de-ki te-met-tü fel-se-fe-si bir-kaç fak-tör-den et-ki-len-mek-te ve ül-ke-ler, şir-ket-le-ra-ra-sı ve za-man için-de fark-lı-lık-lar gös-ter-mek-te-dir. Önem-li bir fark, ge-liş-mek-te olan ül-ke-ler-de ne ka-dar te-met-tü öden-di-ği-ne de-ğil, te-met-tü da-ğıt-ma ras-yo-su-na önem ve-ril-me-si-dir. Ay-nı za-man-da, ge-liş-mek-te olan ül-ke fir-ma-la-rı-nın ge-nel-lik-le bir te-met-tü öde-me ora-nı he-def-le-ri bu-lun-mak-ta, fa-kat za-man için-de te-met-tü-de mey-da-na ge-len dal-ga-lan-ma-la-rın üze-rin-de du-rul-ma-mak-ta-dır. Ya-pı-lan araş-tır-ma-lar ne-ti-ce-sin-de (1994) ge-liş-mek-te olan ül-ke-ler-de-ki kârın te-met-tü ola-rak öde-nen kıs-mı-nın,ge-liş-miş ül-ke-le-rin 2/ 3'ü ol-du-ğu sap-tan-mış-tır. Açık-ça, ge-liş-mek-te olan ül-ke-ler-de da-ha çok da-ğı-tıl-ma-yan kâr bu-lun-mak-ta-dır. Bu-nun muh-te-mel ne-den-le-ri, ge-liş-mek-te olan ül-ke-ler-de da-ğı-tıl-ma-yan kârlar için ya-tı-rım ola-nak-la-rı-nın da-ha faz-la olu-şu, ser-ma-ye pi-ya-sa-la-rı-nın da-ha az ge-liş-miş ol-ma-sı ve da-ğı-tıl-ma-yan kârların ucuz bir ser-ma-ye kay-na-ğı ol-du-ğu-dur. Baş-ka bir nok-ta ise ge-liş-mek-te olan ül-ke-ler ulus-la-ra-ra-sı ser-ma-ye-ye açıl-dık-ça te-met-tü po-li-ti-ka-la-rı da-ha önem-li ha-le gel-mek-te-dir. Yö-ne-ti-ci-ler es-ki-ye na-za-ran te-met-tü po-li-ti-ka-la-rı-na da-ha faz-la önem ver-mek-te, bu önem hü-kü-met-le-rin azın-lık hak-la-rı-nı ve kre-di-tör-le-ri ko-ru-mak ama-cıy-la dev-re-ye gir-me-siy-le da-ha da art-mak-ta-dır. An-cak şir-ket-ler de hü-kü-met-ler-den kay-nak-la-nan kı-sıt-la-ma-la-ra kar-şın ken-di çı-kar-la-rı-na olan ya-ra-tı-cı baş-ka yol-lar bul-mak-ta ve ge-liş-mek-te olan ül-ke-ler hü-kü-met mü-da-ha-le-le-ri-ne rağ-men, ge-liş-miş ül-ke-ler-de-ki-ne na-za-ran da-ha az te-met-tü öde-me-yi ba-şar-mak-ta-dır-lar. So-nuç ola-rak, te-met-tü po-li-ti-ka-la-rı ko-nu-sun-da ya-tı-rım-cı ter-cih-le-ri-ni ge-nel-le-mek güç-tür. Ver-gi baz-lı hi-po-te-zin te-o-rik ola-rak baş-ka fak-tör-le-re gö-re bas-kın ol-ma-sı ge-re-kir-ken, araş-tır-ma-lar tek ba-şı-na ver-gi-le-rin te-met-tü po-li-ti-ka-la-rı üze-rin-de et-ki-li ol-ma-dı-ğı-nı gös-ter-mek-te-dir. Açık-ça, ya-tı-rım-cı-lar ile-ri-ki ge-lir-le-ri-nin bü-yü-me po-tan-si-ye-li için bu-gün-kü te-met-tü-ler-den vaz-ge-çe-bil-mek-te-dir-ler. Dividend policy determines the division of the net profit between payments to shareholders and reinvestment in the firm. It constitutes an integral part of a firm's financing policy as the dividends paid in cash decrease the amount of profits retained. Today, dividend policies effect the firm's market values and health of shareholders differently. If a firm cannot obtain necessary friends from the capital market, high dividend rates lead to less profits retained and therefore, to a reduced growth rate. On the other hand, shareholders may prefer the profit be retained due to the expenses to accrue in connection with the increased income tax and capital. From the firm's standpoint, retained earnings represent a less-costly capital resource. Growth rate and investment opportunities are other factors to be considered in this connection. Firms enjoying higher growth rates apply lower dividend pay-out ratios. Another factor affecting retained earnings is the influences of alternative capital resources which has a strong relationship with the development level of that country's capital markets. For a firm able to obtain resources from capital markets, dividend payment takes the form of a financial decision. Provisions of relevant laws allow distribution of dividends out of net profits and capital reserves allocated for this purpose. Liquidity position of a firm can effect the dividend policy. Using the profits in re-payment of heavy debt burdens can reasonably be preferred to distribution of dividends. The expected rate of return on assets determines the relative attractiveness of payign out earnings in the form of dividends to shareholders or using them in the present firm. A firm that has relatively stable earnings is more likely to pay out a higher percentage of its earnings than is a firm with fluctuating earnings. The more rapidly a firm is growing, the greater its needs for financing the asset expansion. Therefore, firms aiming at growing are more likely to use their net profits for re-investment rather than dividend pay-outs. And a well-established firm is likely to have a higher dividend pay-out rate than is a new and/ or small firm. Tax position of shareholders is one of the most important factors effecting the dividend policy. For example, a company held by a few taxpayers in high income tax bracket is likely to pay a relatively low dividend. The owners prefer taking their income in the form of capital gains rather than as dividends which are subject to higher personal income tax rates. However, the shareholders of a large, widely held company may prefer a high divident pay-out. Results of the studies examined under this paper have revealed that the companies commonly adopt more stable dividend distribution policies. The shareholders preferring dividends or capital gains plays an important role in making decisions on dividend payments. Today, investors may satisfy with relatively less dividends keeping in mind that incomes not distributed as dividends but re-invested in the company's capital probably create greater incomes and capital gains in the future. Differentiated income taxes imposed on dividends and capital gains constitute another important factor effecting the decisions of shareholders on dividends. High dividend distribution rates do increase the prices of share certificates. Such findings can be supported by the investors preferring to receive higher dividend payments. Dividends can be distributed either in cash, which is the common practice, or in the form of share certificates. Distribution of dividends in the form of share certificates is realized by giving non-par shares to the existing shareholders consisting of the whole or partial capital increased. This method has some advantages such as the opportunity to distribute dividends without causing any corporate funds outflow. Increasing the number of share certificates by reducing the nominal value of such shares is one of the measures taken by the companies in order to facilitate exchanging of share certificates. Stock splitting is another practice implemented when becomes necessary in this connection. However, this method is better used in parrallel with capital increase. Repurchasing of share certificates by a company is another alternative to dividend payment. Decreasing the number of share certificates in circulation increases the income per share provided that net profit of the compay is not adversely effected. In Turkey, distribution of dividends in cash is the most common practice which is regulated by both the Turkish Commercial Code and Capital Market Law. In companies subject to Turkish commercial Code, a first dividend is distributed equal to 5% of the paid-up capital, if a profit is achieved and the General Assembly makes a decision for the same. The authority to decide for further dividend distribution rests with the General Assembly. On the other hand, in case of companies subject to Capital Market Law, total amount of first dividend cannot be less than half of the profit available for distribution to be calculated by deducting the taxes, etc. from net profits of the period, if any, for the publicly-held joint stock companies. It has been observed that 13% of the companies quoted in Istanbul Stock Exchange have distributed dividends in the form of non-par shares in 1995 which has been 21% in 1996 and 20% in 1997. Within the Turkish context, laws in force do not allow a joint-stock company to distribute dividends indirectly by purchasing its own share certificates. As stated herein, policies for distribution of dividends and related standards in the developing countries significantly differ from the practices adopted in the developed countries where dividend distribution ratio is given importance rather than the amount of dividends paid. Managers of the entities in developed countries concentrate on dividend distribution policies to a higher extent which are supported by the goverments' interventions aimed at protection of the creditors and rights of minorities. Finally, it can be said that it is quite difficult to generalize the priorities of investors about dividend policies. Although it seems that tax-based hypothesis should be more dominant on other factors, results of the studies indicate that the tax concept is not being so effective on dividend policies alone. Briefly saying, the investors may waive from receiving today's dividends for the sale of the future potential for growth-and more benefits, of course.
Keywords: Şirketler