Finansal türev ürünleri ve vergilendirme - Keskin, Filiz (My University, 2002)
Türev ürünler değerleri diğer bazı temel varlıklara bağlı olan ürünlerdir. Özellikle 1980'li yıllarda büyük ölçüde kullanılmaya başlanan türev ürünlerinin finansal piyasalardaki önemi gittikçe artamaya başlamıştır. Forward, futures, opsiyon ve swap işlemleri en çok bilinen finansal türev ürünleridir. Bir forward sözleşme, alıcı ile satıcı arasında imzalanan ve fiyatı bu günden belirlenen bir varlığın gelecekte belirlenen bir tarihte teslimini içeren bir anlaşmadır Futures sözleşmeler forward sözleşmelere çok benzerler. Ancak futures sözleşmeler borsada işlem gören, koşulları standart sözleşmelerdir. Belli nitelikteki ve belli miktardaki bir malın veya bir mali enstrümanın gelecekteki önceden belirlenmiş her hangi bir tarihte yine önceden belirlenmiş bir fiyat üzerinden teslimini hükme bağlayan sözleşmelere futures sözleşmeleri denilmektedir. Opsiyon sözleşmesi belirli bir miktardaki bir varlığı belirli bir fiyattan gelecekteki belirli bir tarihte veya bu tarihten önce satın alma ya da satma hakkı veren sözleşmedir. Swap sözleşmesi iki taraf arasında önceden belirlenen gelecekteki bir tarihte nakit akışlarının karşılıklı olarak değişimini içeren bir sözleşmedir. Değişime konu olan ödemeler faiz veya ana para olabileceği gibi hem faiz hem de ana para olabilir. Türk Mevzuatında Türev Ürünleri İle İlgili olarak Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkındaki Mevzuat'ta, Sermaye Piyasası Mevzuatı'nda, Bankalar Kanununda,Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası Kanununda ve Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği Kanununda bazı hükümler yer almaktadır. Sermaye Piyasası Kurulu'nun 23.02.2001 tarihli Yönetmeliğinde Futures ve Opsiyon işlemleri ile ilgili ayrıntılı hükümler bulunmaktadır. Swap ve forward işlemleri ile ilgili olarak ise Türk Kanunlarında ayrıntılı düzenlemeler yer alamamaktadır. Türev ürün sözleşmelerinin kıymetli evrak niteliğinin olup olmadığı, menkul kıymet niteliğinin bulunup bulunmadığı ve kumar ve bahis kapsamında yer alıp almadığı üzerinde tartışılan konulardır. Gelir Vergisi Kanununda, türev ürünlerinin vergilendirilmesi ile ilgili her hangi bir yasal düzenleme bulunmamakta, türev ürünlerinden elde edilen gelirler, Gelir Vergisi Kanununun 2. maddesinde belirtilen gelir unsurları arasında yer almamaktadır. Uygulamada türev ürünlerinden elde edilen gelirlerin ticari kazanç, menkul sermaye iradı veya diğer kazanç ve iratlar kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği konusu üzerinde tartışılmaktadır. Kurumların türev ürünlerinden elde ettikleri kazançlar ise Kurumlar Vergisi Kanunu'nun 13. maddesi uyarınca safi kurum kazancına dahil edilerek vergilendirilmektedir. Türev ürünleri ilgili olarak Katma Değer Vergisi Kanununun 17. maddesinin 4/ g bendinde, Sermaye Piyasası Kanunu'nun 40.maddesinin II. fıkrasında, TOBB Kanunun Ek 11. maddesinde ve Damga Vergisi Kanununda yer alan (2) sayılı tablonun IV-Ticari ve medeni işlerle ilgili kâğıtlar başlıklı bölümüne eklenen 19. fıkra'da istisna hükümleri yer almaktadır. TEZ ÖZETİ 1970'li yıllarda sabit kura dayalı Bretton Woods sisteminin çöküşüyle döviz kurları ve faiz oranlarında yaşanan aşırı dalgalanmalar aynı zamanda hammadde, altın, menkul kıymet gibi bir çok ürünün fiyatlarında inişli çıkışlı bir seyir izlemesine yol açmıştır. Finansal risklerin ortadan kaldırılması ve ya azaltılması için türev ürünleri gibi bir çok araç geliştirilmiştir. Türev ürünler değerleri diğer bazı temel varlıklara bağlı olan ürünlerdir. Özellikle 1980'li yıllarda büyük ölçüde kullanılmaya başlanan türev ürünlerinin finansal piyasalardaki önemi gittikçe artamaya başlamıştır. Forward, futures, opsiyon ve swap işlemleri en çok bilinen finansal türev ürünleridir. Türev ürüne konu varlık hisse senedi, ham madde, hazine bonosu, yabancı para hatta bir başka türev ürünü olabilir. Türev ürünleri korunma (hedging) ve spekülasyon amacıyla kullanılan finansal araçlardır. Bir forward sözleşme, alıcı ile satıcı arasında imzalanan ve fiyatı bu günden belirlenen bir varlığın gelecekte belirlenen bir tarihte teslimini içeren bir anlaşmadır Forward sözleşmeleri tezgah üstü türev ürünlerindedir. Bu sözleşmelerin 3 ana çeşidi bulunmaktadır : döviz forwardları, faiz oranı forwardları ve ticari mal forwardları.. Futures sözleşmeler forward sözleşmelere çok benzerler.Ancak futures sözleşmeler borsada işlem gören , koşulları standart sözleşmelerdir.Belli nitelikteki ve belli miktardaki bir malın veya bir mali enstrümanın gelecekteki önceden belirlenmiş her hangi bir tarihte yine önceden belirlenmiş bir fiyat üzerinden teslimini hükme bağlayan yasal sözleşmelere futures sözleşmeleri denilmektedir. Futures sözleşme türleri döviz futures sözleşmeleri, faiz futures sözleşmeleri, endeks futures sözleşmeleri ve emtia futures sözleşmeleri olarak belirtilebilir.. Opsiyon sözleşmesi belirli bir miktardaki bir varlığı belirli bir fiyattan gelecekteki belirli bir tarihte veya bu tarihten önce satın alma ya da satma hakkı veren sözleşmedir. Opsiyon sözleşmeleri sağladığı hakkın türüne göre satma ya da satın alma opsiyonları, sözleşmenin yerine getirilme tarihine göre Avrupa tipi ve Amerikan tipi opsiyonları, konusunu oluşturan değerlere göre ise döviz, faiz, hisse senedi, futures, endeks ve emtia opsiyon sözleşmeleri olarak sınıflandırılabilir. Swap sözleşmesi iki taraf arasında önceden belirlenen gelecekteki bir tarihte nakit akışlarının karşılıklı olarak değişimini içeren bir sözleşmedir. Değişime konu olan ödemeler faiz veya ana para olabileceği gibi hem faiz hem de ana para olabilir. Swap sözleşme türleri ise esas itibarıyla faiz, para ve mal swaplarıdır. Forward ve swap sözleşmeleri tezgah üstü piyasalarda, futures sözleşmeleri organize borsalarda , opsiyon sözleşmeleri ise hem tezgah üstü piyasalarda hem de organize borsalarda işlem görürler. Ülkemizde türev ürünlerinden sadece dövize dayalı forward ve swap işlemleri uygulanmaktadır. Faize dayalı türevsel ürünlerden ise ( faiz swapları, swap opsiyonları, FRA gibi) hiç yararlanılmamaktadır. Türk Mevzuatında Türev Ürünleri İle İlgili olarak Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkındaki Mevzuat'ta, Sermaye Piyasası Mevzuatı'nda, Bankalar Kanununda,Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası Kanununda ve Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği Kanununda bazı hükümler yer almaktadır. Sermaye Piyasası Kurulu'nun 23.02.2001 tarihli Yönetmeliğinde Futures ve Opsiyon işlemleri ile ilgili ayrıntılı hükümler bulunmaktadır. Swap ve forward işlemleri ile ilgili olarak ise Türk Kanunlarında ayrıntılı düzenlemeler yer alamamaktadır. Yabancı mevzuatlarda türev ürünlerinin vergilendirilmesi konusunda bazı gelişmiş ülkeler dışında kapsamlı yasal düzenlemelere rastlanılmamaktadır. ABD, İngiltere ve Fransa gibi gelişmiş ülkelerde dahi kapsamlı vergisel düzenlemeler yeni yeni uygulamaya konulmaktadır. Ancak bu ürünlerin vergilendirilmesi konusundaki tartışmalar hem uluslar arası kuruluşlar hem de ülkeler bazında devam etmektedir. Türk Mevzuatı açısından ise özetle aşağıdaki belirmelerin yapılması mümkündür : Türev ürünler ile ilgili işlemler iki taraf arasında yazılı bir sözleşme düzenlenmek suretiyle gerçekleştirilmektedir. Bu sebeple, türev ürün sözleşmeleri çok taraflı hukuki işlemler kapsamında yer almaktadır. Genel itibarıyla tüm türev sözleşmeler sözleşmenin her iki tarafına da karşılıklı bir takım yükümlülükler getirmektedir. Bu sebeple söz konusu sözleşmelerin iki tarafa borç yükleyen sözleşmeler olarak nitelendirilmesi mümkündür. Ancak, opsiyon sözleşmesi ağırlıklı olarak tek tarafa borç yükleyen iki taraflı sözleşme şeklinde değerlendirilebilecektir. Türev ürün sözleşmeleri Borçlar Kanununun 182. maddesinde düzenlenen satım akdi ile önemli benzerlikler göstermektedir. Türev ürün sözleşmelerinin kıymetli evrak niteliğinin olup olmadığı, menkul kıymet niteliğinin bulunup bulunmadığı ve kumar ve bahis kapsamında yer alıp almadığı üzerinde tartışılan konulardır. Gelir Vergisi Kanununda, türev ürünlerinin vergilendirilmesi ile ilgili her hangi bir yasal düzenleme bulunmamakta, türev ürünlerinden elde edilen gelirler, Gelir Vergisi Kanununun 2. maddesinde belirtilen gelir unsurları arasında yer almamaktadır. Türev ürünlerinden elde edilen kazançların gelir vergisi kanunda sayılan gelir unsurlarından hangisi kapsamında ele alınabileceği konusunda şu şekilde bir belirleme yapmak mümkün bulunmaktadır. Söz konusu gelirlerin nitelikleri gereği GVK 2. maddede sayılan, zirai kazançlar, ücretler, serbest meslek kazançları ve gayrimenkul sermaye iradı kapsamında değerlendirilmesi mümkün bulunmamaktadır. Bu durumda türev ürünlerinden elde edilen gelirlerin ticari kazanç, menkul sermaye iradı veya diğer kazanç ve iratlar kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği konusu üzerinde durulması gerekmektedir. Belirli bir sermaye ve emeğin tahsisi sonucunda gerçekleştirilen türev ürünlerinden kazanç elde etmeye yönelik faaliyetlerin devamlılık gösterecek biçimde yapılmaları halinde bu kazançların ticari kazanç olarak ele alınmak suretiyle vergilendirilmeleri imkanı bulunacaktır. Türev ürünlerinden elde edilen kazançların ticari kazanç olarak değerlendirilememesi halinde ise kazancın menkul sermaye iradı veya diğer kazanç ve iratlar kapsamında ele alınıp alınmayacağı konusu üzerinde durulması gerekmektedir. Türev ürünlerinden elde edilen kazançların menkul sermaye iradı olarak kabul edilip edilmeyeceği konusu tartışmalıdır. Türev ürünlerinden elde edilen gelirlerin menkul sermaye iradı olarak kabul edilmemesi halinde bu işlemlerden elde edilen gelirler G.V.K.'nun ''diğer kazanç ve iratlar'' bölümünde bahsedilen gelir grubu ile ilişkilendirilebilir.Ancak, GVK Geçici 56. maddede diğer kazanç ve iratlar olarak belirtilen değer artış kazançları ve arızi kazançlar arasında türev ürünlerinden elde edilen kazançları içeren bir düzenleme bulunmamaktadır. Bu durumda , gerçek kişilerin ticari kazanç niteliği bulunmayan ve menkul sermaye iradı olarak kabul edilmeyen türev ürün kazançları 31.12.2002 tarihine kadar yürürlükte bulunan yasal düzenleme gereği diğer kazanç ve irat olarak vergiye tabi tutulamayacaktır Kurumların türev ürünlerinden elde ettikleri kazançlar ise Kurumlar Vergisi Kanunu'nun 13. maddesi uyarınca safi kurum kazancına dahil edilerek vergilendirilecektir. Söz konusu maddede safi kurum kazancının tespitinde Gelir Vergisi Kanunu'nun ticari kazanç hakkındaki hükümlerinin uygulanacağı belirtildiğinden kurumların türev işlemlerden elde ettikleri kazançlar (bu işlemlerin hukuki niteliği ne olursa olsun) ticari kazanç olarak safi kurum kazancına dahil edilecektir Katma Değer Vergisi Kanununun 17. maddesinin 4/ g bendinde yer alan istisna hükmü uyarınca Külçe altın, külçe gümüş , döviz, para, damga pulu , harç pulu, değerli kağıtlar, taşıt pulu , hisse senedi ve tahvil teslimleri KDV'den istisna edilmiştir. Bu durumda İstanbul Altın Borsasında altın vadeli işlem sözleşmeleri vergiden istisna edilmiştir. Yine türev ürün sözleşmelerinin konusunu döviz ya da hisse senetlerinin oluşturduğu durumlarda da istisna kapsamında bir işlem bulunduğundan vergi ödenmesine gerek olmayacaktır. Ancak KDV'ye tabi bir malın türev ürün sözleşmelerine konu olması halinde ( örneğin pamuk gibi) sözleşmenin taraflarına bağlı olarak (teslimin ticari, zirai veya sınai faaliyet çerçevesinde yapılması durumuna göre) söz konusu teslimler KDV'ye tabi olacaktır Gider Vergileri Kanununda yer alan düzenlemeler gereği finansal türev ürünlerinin alım satımına aracılık eden ve BSMV'nin mükellefi sayılan banka, banker ve sigorta şirketlerinin bu işlemler nedeniyle komisyon, prim, alım-satım kazancı adı altında lehlerine aldıkları paralar % 5, kambiyo muamelelerinde (döviz teslimleri ) satış miktarının % 0.1 oranında BSMV'ye tabi olacaktır. Gider Vergileri Kanununun 29/ p maddesi gereği arbitraj gelirleri BSMV'den istisnadır. Gelirler Genel Müdürlüğü'nün dövize dayalı swap işlemlerinde de arbitraj istisnasının uygulanacağı yönünde görüşleri bulunmaktadır. Sermaye Piyasası Kanunu'nun 40.maddesinin II. fıkrasına göre vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri ile her türlü türev araçlardan oluşan sermaye piyasası araçları damga vergisinden muaftır.Ayrıca ,TOBB Kanunun ek 11. maddesine göre de ihtisas borsalarında ticari emtiayı temsil eden vadeli işlem sözleşmeleri damga vergisinden muaftır. Yine 4761 Sayılı Kanunun 6. maddesi ile, Damga Vergisi Kanununda yer alan (2) sayılı tablonun IV-Ticari ve medeni işlerle ilgili kâğıtlar başlıklı bölümüne eklenen 19. fıkra hükmüne göre de bankalar arasında, bankanın taraf olduğu veya bankalar aracılığıyla yapılan, forward, swap, vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri ile bu sözleşmelere ilişkin olarak düzenlenen diğer kâğıtlar damga vergisinden istisna edilmiştir. A derivative security is a security whose value depends on the values of other more basic underlying variables. Derivative securities became available on a wider basis, particularly by 80s. The importance of derivative securities as financial instruments has recently increased. Forward, future, option and swap transactions are the most common financial derivatives. The subject matter of derivatives might be stock, raw material, state bond, foreign exchange or even another derivative security. Derivative securities are financial instruments used for hedging and speculation. A forward contract is an agreement to buy or sell an asset at a certain future time for a certain price. Future transactions are very similar to forward transactions. However, they are contracts with standard items, which are traded on an organized exchange. A futures contract is an agreement between two parties to buy or sell an asset at a certain time in the future for a certain price. An option contract gives the holder the right to buy or sell the underlying asset by a certain date for a certain price. An option gives the right to do something. The holder does not have to exercise this right. Swap transaction is a contract involving the mutual exchange of cash flow at a specified date in the future. The subject matter of the exchange might be either interest or currency or both. There are some provisions about derivatives in Protection of Turkish Lira Act, Capital Market Act, Banking Act, Central Bank of Turkey Act and Turkish Chamber of Trade and Exchange Act. The Regulations of Capital Market (23.02.2001) contain detailed provisions for futures and options transactions. But Turkish Laws do not contain any detailed regulation for forward and swap transactions. Whether derivative contracts are of valuable papers, are to be considered as security or as gambling instrument is still in dispute. The Turkish Income Tax Act does not contain any provision relevant to the taxation of derivatives and incomes derived from derivatives are not classified within the incomes defined by the article 2 of the Income Tax Act. The issue whether the income derived from derivatives could be considered as business income, income derived from movable capital, or other gains and incomes is to be questioned. The income generated by corporations from derivatives are taxed under the provisions of Corporation Tax Act. The article 13 of Corporation Tax Act states that corporate incomes are being calculated according to business income provisions of Income Tax Act. The delivery of ingot gold, ingot silver, foreign exchange, currency, stamp duty, levies, valuable papers, traffic stamp, share and bond are exempted from VAT by exemption rule of Article 17:4g of VAT Act. According to article 40 of Capital Market Act, future and options contracts and all types of derivatives are exempted from stamp duty. Future contracts representing commercial commodity at specialized exchanges are also exempted from stamp duty according to amended provision 11 of Turkish Chambers and Exchanges Association (TOBB) Act. Forward, swap, future and option transactions entered into or commissioned by banks and realized between banks, and other documents related to these transactions are exempted from stamp duty according to article 6 of Act No.4761 and to provision 19 amended to section entitled IV-Documents related to commercial and civil transaction of table 2 in Stamp Duty Act.

Excess fluctuation in exchange and interest rates due to the breakdown of Bretton Woods system based on stable rate in 70s has also caused fluctuation in values of various goods such as raw material, gold and stock exchange. In order to avert or reduce financial risk many instruments have been developed such as derivative securities. A derivative security is a security whose value depends on the values of other more basic underlying variables. Derivative securities became available on a wider basis, particularly by 80s. The importance of derivative securities as financial instruments has recently increased. Forward, future, option and swap transactions are the most common financial derivatives. The subject matter of derivatives might be stock, raw material, state bond, foreign exchange or even another derivative security. Derivative securities are financial instruments used for hedging and speculation. A forward contract is an agreement to buy or sell an asset at a certain future time for a certain price. Forward contracts are over-the-counter derivatives. The three main types of forward contracts are: Currency forwards, forward rate agreement and commodity forwards. Future transactions are very similar to forward transactions. However, they are contracts with standard items, which are traded on an organized exchange. A futures contract is an agreement between two parties to buy or sell an asset at a certain time in the future for a certain price. The main types of futures agreements are currency, interest rate, stock index and commodity. An option contract gives the holder the right to buy or sell the underlying asset by a certain date for a certain price. An option gives the right to do something. The holder does not have to exercise this right. Option transactions can be classified upon various criteria such as; purchasing or selling options according to the type of the right it imposes; European or American type option according to the execution date of the contract; currency, interest rate, share, future, index and commodity options according to the subject matter of the contract. Swap transaction is a contract involving the mutual exchange of cash flow at a specified date in the future. The subject matter of the exchange might be either interest or currency or both. Interest, currency and goods swaps are the main types of swap transactions. Forward and swap transactions are traded on Over The Counter ; future transaction is traded on an organized exchange, while option transaction is traded on both Over The Counter and organized exchange. Only currency forward and swap transactions are available in Turkey. Interest rate swaps, and forward rate agreements etc are not used at all. There are some provisions about derivatives in Protection of Turkish Lira Act, Capital Market Act, Banking Act, Central Bank of Turkey Act and Turkish Chamber of Trade and Exchange Act. The Regulations of Capital Market (23.02.2001) contain detailed provisions for futures and options transactions. But Turkish Laws do not contain any detailed regulation for forward and swap transactions. A well developed legal frame for derivatives securities in foreign countries is not available except in a few developed countries. Even in developed countries such as US, Britain and France, relevant taxation system is being implemented recently. However, the taxation of derivatives is still a major issue for both international institutions and countries. As to Turkey situation, following remarks are to be made: Derivative transactions are realized by a written contract between parties. Thus, derivative contracts are considered as legal transactions involving multiple parties. As a general rule, derivative transactions impose requirements on both parties. Thus, these contracts could be considered as mutual debt contract. However, option transaction is to be considered mainly as a one-sided debt contract. Derivative transactions are similar to sales contract as it is by the article 182 of Debt Act. Whether derivative contracts are of valuable papers, are to be considered as security or as gambling instrument is still in dispute. The Turkish Income Tax Act does not contain any provision relevant to the taxation of derivatives and incomes derived from derivatives are not classified within the incomes defined by the article 2 of the Income Tax Act. The issue whether the income derived from derivatives could be considered as business income, income derived from movable capital, or other gains and incomes is to be questioned. It is likely to classify the incomes derived from derivatives contracts (involving the allocation of a certain amount of capital and services in case these contracts are performed on a continuous basis) are business income. If the income derived from derivatives could not be considered as a business income, then, whether such an income is to be considered as an income derived from movable capital or other gains and incomes is to be questioned. Whether the income derived from derivatives could be considered as an income derived from movable capital is in dispute. If an income derived from derivatives is not considered as an income derived from movable capital , such an income might be classified within the provision of other gains and incomes of Income Tax Act. However, the provisional article 56 of Income Tax Act does not contain any item related to income derived from derivatives among other gains and incomes covered thereof. Thus, a person's income derived from derivatives, which is not considered as a business income or income from movable capital will not be liable to taxation as other gains and incomes due to legal provision valid till December 31, 2002. The income generated by corporations from derivatives are taxed under the provisions of Corporation Tax Act. The article 13 of Corporation Tax Act states that corporate incomes are being calculated according to business income provisions of Income Tax Act. The delivery of ingot gold, ingot silver, foreign exchange, currency, stamp duty, levies, valuable papers, traffic stamp, share and bond are exempted from VAT by exemption rule of Article 17:4g of VAT Act. Thus, gold futures contracts at İstanbul Gold Exchange are exempted from VAT If the subject matter of derivatives is foreign exchange or stock, there would be no need of taxation since the process is within exemption. However, if the subject matter of derivatives is a type of good liable to VAT (eg. cotton), the transaction would also be liable to VAT according to statute of counter parties (whether the transaction is of business, agricultural or industrial origin). Due to relevant provisions in the Expenditure Tax Act, incomes derived from derivatives such as commission, premium, sales gains by banks, bankers and insurance companies are liable to Banking and Insurance Tax (BITT). The general current rate of BITT is 5 %. For foreign currency transactions BITT is applied over the amount of foreign exchange sold at the rate of 0.1 %. The incomes derived from arbitrage transactions are exempted from BITT. According to opinion of General Directorate of Revenues of the Ministry of Finance of Turkey arbitrage exemption is being applied for foreign exchange swap and forwards transactions. According to article 40 of Capital Market Act, future and options contracts and all types of derivatives are exempted from stamp duty. Future contracts representing commercial commodity at specialized exchanges are also exempted from stamp duty according to amended provision 11 of Turkish Chambers and Exchanges Association (TOBB) Act. Forward, swap, future and option transactions entered into or commissioned by banks and realized between banks, and other documents related to these transactions are exempted from stamp duty according to article 6 of Act No.4761 and to provision 19 amended to section entitled IV-Documents related to commercial and civil transaction of table 2 in Stamp Duty Act.
Keywords: Hukuk; Özel hukuk; Vergilendirme