Katip Çelebi’ de tarih felsefesi - Sönmez, Süleyman (My University, 2001)
Kâtip Çelebi1609 yılının Şubat ayında İstanbul şehrinde doğmuştur. Babasının adı Abdullah'tır. Küçük yaşlarda temel dini bilgileri ile ilgili eğitimini aldı. Divan kalemlerinde çalıştı. Babasıyla birlikte Tercan seferine katıldı.(1624) Daha sonra Bağdat seferine katıldı(1629-1630) İstanbul'da bazı hocaların derklerine ve sohbetlerine katıldı. Bibliyografik eseri için birçok yerden malzeme topladı. Birçok eser kaleme alırken bazı tercümeler de yaptı. 6 Ekim 1657'de İstanbul'da öldü. Kâtip Çelebi'de Tarih Felsefesi'ne geçmeden önce hayatı hakkında ve eserleri hakkında bilgi verildikten sonra tarih ve tarih felsefesi açıklanmaktadır. Tarih kelimesi reha kökünden gelir. Geriye gitme, geriye doğru uzanma anlamına gelir. Buradan Arapça'ya ve oradan Türkçe'ye geçmiştir. Tarih sözcüğü batır dillerinde de aynı anlamda kullanılmaktadır ve Grekçe istoria sözcüğünden gelmektedir. Tarih sözcüğü ile hem geçmişte kalan insani ve toplumsal olaylar topluluğunu, yani yaşanmış geçmişi adlandırmakta kullanılır, hem de bu sözcükle, bu yaşanmış geçmişi konu edinen bilim, tarih bilimi kastedilir. Bu iki anlamışla tarih felsefesinin de iki boyutu vardır: 1- Yaşanmış geçmişin felsefesi, 2- Tarih biliminin felsefesi. Tarih felsefesi, tarihi hadiseleri zaman ve mekan zinciri içerinde tespit edip değerlendirmek yerine, tarihin felsefi problemler açısından bir yorumunu yapmakta, tarihi hadiselerin seyrinde hangi kanunların ve illetlerin hakim olduğunu ortaya koymaya çalışmaktadır. Nereden geldik? Nereye gidiyoruz? Tarih felsefelerinin büyük çoğunluğu bu tür sorulara yanıt verme ihtiyacının ürünleri olmuştur. Tarih felsefesi zannedildiği gibi ilk defa Avrupa'da hümaniste fikir hareketleriyle başlayan çok yeni bir disiplin değildir. Geçmişten ders ve ibret alma, geçmişteki olayların sebeplerini tespit etme arzu ve gayreti çok eskidir. Belki usul yenidir. Ancak tarih felsefesi terimini ilk defa kullanan Voltaire'dir. Daha sonra Alman tarih okullarında yaygınlaşarak tartışılacaktır. Üçüncü bölüm olan son bölümde Kâtip Çelebi'nin yaşadığı onyedinci yüzyıl Osmanlı tarihinin kısa bir özeti ile birlikte Katip Celebi'de tarih felsefesi verilmeye çalışıldı. Onyedinci yüzyıl Osmanlı Devleti bozulmaya yüz tutmuş bir devlet yapısı içerindedir. Devletin bu bozulmuş durumunu düzeltme gayretleri çoğu zaman uzun ömürlü olumlu sonuçlar vermemiştir. Kâtip Çelebi'de devletin bozulmuş yapısının düzeltilmesi için bir layiha kaleme almıştır. Ancak Kâtip Çelebi bu tedbirlerin devletin yıkılmasını önleyemeyeceğini sadece belki ömrümü biraz daha uzatabileceğini düşünmektedir. Kâtip Çelebi tarihi olaylardan ders ve ibret alınmasını savunmaktadır. Kaleme aldığı eserlerdeki içerik ve kaynaklardan istifade etme usulü günümüz modern ilmi anlayışa yakın bir usul izlemiştir. Bu tutumu ile batıda tanınmış bir düşünürümüzdür. Çelebi felsefenin medreselerde okutulmamasına karşı çıkmış, taassupçulukla mücadele etmiş ve kendini batı ilmine açık tutan bir ilim adamıdır. Tarih ilmine ve felsefesine kazandırdığı en önemli unsur ise esrelerinde kaynakçaları belirtmesi ve tarih olaylara objektif yaklaşmasıdır. Toplumsal olayları değerlendirirken toplumların gelişimini ve yıkılışlarını insan bünyesine benzetmektedir. İnsan doğar, büyür, gelişir ve ölür. Devletler de insanlar gibi kurulur (doğar), gelişip büyür ve sonra gerileyerek yıkılır.

Kâtip Çelebi was born in İstanbul in 1609. He was born a child, he learned the information he had hearned the religious information. He worked at council of state. He joined to Tercan war with his father. After then in (1629-1630), he joined to Bağdat War. He joined to some moslem preacher's lessons and their conversations. He collected some documents for his bibliographic wrettin work. He traslated some written works, while he was doing his own written work. Information about history and history philosophy are explained before the history philosophy in Kâtip Çelebi. Word of history comes from reha ıt means go back, first It was in Arabic then it passed in Turkish. The word of history is used in the same meaning in west languages and it comes from the word of istoria in Greek. The word of history is used for expressing humanely and social events,in the mean time the past which is lived is expressed with it. And with this word, the past which is lived is expressed in science. It's history science. With these two meanings history philosophy has got two dimensions. 1- The philosophy of the past which is lived. 2- The philosophy of history science. History philosophy the problems of the history's philosophy and explaines what are the laws and reasons, while the history events are occuring. Where did we come from? Where are we going? Most of the philosophies of the history are the products of giving the answers to these questions. The philosophy of history didn't start with the humanist idea. Maybe the method is new. Voltaire is the first person who used the word of history philosophy. After then it will to be talked in German history schools. In the last third part, the short summary of the Ottoman history in 17 th century which Kâtip Çelebi was lived and the philosophy of history in Kâtip Çelebi are explained. In 17 th century. Ottoman Empire was in a state structure that was gone bad. The works for making better didn't give positive results. The works of making better for the state situantion is written as a document in Kâtip Çelebi. He defended to understand the history events an do take asawarning from these events. The method of benefiting from the bibliography in his written work is almast the same with nowadays modern science idea. Hi is very fomous scientist in west. He refused not to teach the philosophy in schools. The most important things are expressing of his bibliography in his written wors and thinking objective in idea a bout history events while he was making a evoluation of social events, society's development and its dest. Oyment is resembled to the body of a human by him. Human is borned, he grows, he develops and he is died. States are borned like humans, develops, grows and then goes backword, then destroys.
Keywords: Katip Çelebi 1609-1657; Tarih Felsefe