Hanefî furû fıkhında örfün serüveni (Sadruşşehîd’in Vakıat Eseri’nin icare akdi çerçevesinde) - Özekin, Esra Dürdane (My University, 2023)
Örf, İslam hukuku kaynaklarından biridir. Çalışmada Sadrüşşehîd’in el-Vâḳıʿât eserinin İcâre Kitabı çerçevesinde Hanefi mezhebinde bu kaynağa nasıl itibar edildiği incelenmiş, örfün geçirdiği serüven ortaya konulmuştur. Böylece örfün geriye dönük temellendirilmesi yapılmıştır. Örfün kimi zaman değişmeden varlığını sürdürdüğü kimi zamansa farklılaştığı bu sebeple fetvalarda değişikliğe gidildiği görülmüştür. Böylece mezhep düşüncesinin, görüşlerin değil, mezhebin genel prensiplerinin sürdürülmesi anlamını taşıdığı misaller üzerinden teyit edilmiştir. Nitekim bizzat zâhirü’r-rivâye eserlerindeki görüşlerin ya da genel kural anlamındaki kıyasın terk edilmesi meşâyihin mezhebe müntesipliğine engel olmamış aksine mezhebin devamlılığını sağlayan unsur olmuştur. Hatta meşâyihin örfe dayanan görüşlerinin doktrine girdiği görülmüştür. Tezde örfün geçirdiği serüvenin aktarılması kadar örfle ilişkili meselelerin ifade edilişinde izlenen sürecin yansıtılması hedeflenmiştir. Buna ek olarak çalışmada örfün her durumda aynı hiyerarşi ve fonksiyonda dikkate alınmadığının gösterilmesi amaçlanmıştır. Çalışmayı önemli kıldığını düşündüğümüz nokta örfün -elimize ulaşan- ilk nevâzil eserleri çerçevesinde ortaya koyulmuş olması ve geriye yönelik temellendirmesidir. Buna ilaveten meselelerde örfün dikkate alınıp alınmadığını belirtmekle yetinmeyip örfün ne bakımdan tesir ettiğini ortaya koymuş olmasıdır. Farklı bir ifadeyle hüküm boşluklarını doldururken mi örfe itibar edildiği yoksa istihsanın veçhi olarak mı esas alındığı ortaya koyulmuştur. Eğer istihsanın veçhi olarak ele alınmışsa bu durumda kendi içinde ayrıca tasnife tabi tutulmuştur. Bu tasnif; nassın umûmunun tahsis edilmesi, zâhirü’r-rivâye eserlerindeki görüşe kıyasen verilecek fetvanın terk edilmesi ya da genel kural anlamındaki kıyasın terk edilmesi şeklindedir.

Custom is one of the sources of Islamic law. This study analyses how this source was respected in the Hanafi madhhab within the framework of the Book of Ijāra in al-Wāḳıʿāt by Sadr al-Shahīd and reveals the journey of custom. Thus, a retrospective justification of the custom was made. It has been observed that the custom sometimes continued to exist unchanged and sometimes differentiated, and therefore, changes were made in fatwas. Thus, it has been confirmed through examples that madhhab thought means the continuation of the general principles of the madhhab, not the opinions of it. As a matter of fact, the abandonment of the opinions in the works of zāhir al-rwāyah or qiyas in the sense of the general rule did not prevent the mashāyih's affiliation to the madhhab, on the contrary, it was the factor that ensured the continuity of it. It has even been observed that the opinions of the mashāyih based on custom have entered the doctrine. This thesis aimed to reflect the process followed in the expression of the issues related to custom as well as the adventure of custom. In addition, the study aims to show that custom is not considered in the same hierarchy and function in all cases. The point that we think makes this study important is that the custom is put forward within the framework of the first works of nawāzil that we have access to and that it is based on retrospective justification. In addition to this, it doesn't only indicate whether the custom was taken into consideration in the issues or not, but also it reveals in what respect the custom had an effect. In other words, it is revealed whether the custom is directly taken into consideration or it is taken as a type of istihsan. If it is considered as a type of istihsan, then it is subjected to a separate classification within itself. This classification is as follows: the allocation of the umūm of the nass, the abandonment of the fatwa to be given in comparison to the opinion in the works of zāhir al-rīwāya, or the abandonment of qiyas in the sense of the general rule.
Keywords: al-Wāḳıʿāt; Contract of Lease; el-Vâḳıʿât; Islamic law; İcâre Akdi Custom; İslam hukuku; Nawazil; Nevâzil; Örf; Sadr al-Shahīd; Sadrüşşehîd