Kazasker Hâmid b. Mustafa Konevî ve Hâşiye alâ Tefsîri’l-Beyzâvî ve Tefsîri’z-Zemahşerî adlı eserinin tahkiki - Ruzekari, Aji (My University, 2024)
Zemahşerî’nin Keşşâf’ı Beyzâvî'nın Envârü't-Tenzîl ve Esrârü't-Te'vîl' adlı eseri, dilbilimsel, dirâyet ve edebî tefsir bakımından büyük önem taşımaktadır. Bu, kendinden sonraki tefsir yazımını etkilemesi, üzerine pek çok şerh ve hâşiye yazılmasından anlaşılmaktadır. Beydâvî ve Zemahşerî’nin ilgili eserleri üzerine bir hâşiye yazmış bulunan Kazasker Hâmid b. Mustafa (ö. 1098/ 1687) hâşiyesinde genel nitelikli açıklamalarının yanında özellikle kelime ve cümlelerin lugavî ve belâgî tahlilleri üzerinde genişçe durmuştur. Bu iki âlime karşı takdir duyguları taşıyan yazar kelâmî ve lugavî meselelerde yer yer Zemahşerî ve Beydâvî'yi de uygun bir dille tenkit etmiştir. Biz bu araştırmamızda Kazasker Hâmid b. Mustafa'nın En’âm sûresinin ilk 30 ayeti üzerinden Keşşâf ve Envârü't-Tenzîl tefsirlerinin ilgili yerlerini açıklamak maksadıyla kaleme aldığı hâşiyesini incelemeye ve yazma halde bulunan eserin tahkikini yapmaya çalıştık. Birinci bölümde Kazasker Hâmid b. Mustafa'nın yaşadığı dönemden, hayatından, eğitiminden, hocaları ve talebelerinden, ilmi kişiliğinden, görevlerinden ve eserlerinden bahsedildi. İkinci bölümde ise hâşiyenin nüshaları, tahkîkte takip edilen metot, müellifin hâşiyedeki yöntemi, tefsirciliği, Kur’ân ilimlerine yaklaşımı ve hâşiyenin kaynaklarından bahsedildi. Çalışmamızı hâşiyenin tahkikli metni ile sonuçlandırdık.

The work of Zemahshari, titled the Kashaf, and Beydawi's work titled Anwar al-Tanzil and Asrar al-Tawil, hold great importance in terms of linguistic, astute, and literary commentary. This can be understood from the fact that they influenced the later tafsir writing and that many commentaries and annotations were written on it. Kazasker Hamid bin Mustafa (d. 1098/ 1687), is also an author who wrote annotations on the relevant works of Baydawi and Zamakhshari. in addition to his general explanations, focused extensively on the lexical and rhetorical analyzes of words and sentences. The author, who has feelings of appreciation towards these two scholars, occasionally criticized Zemahshari and Beydawi in a respectful manner, especially in theological and linguistic issues. In our research, we examined the annotation written by Kazasker Hâmid b. Mustafa on the first 30 verses of Surah Al-An'am, aiming to explain the relevant parts of the Keşşaf and Envârü't-Tenzîl commentaries. The first section covers the period in which Kazasker Hâmid b. Mustafa lived, his life, education, teachers, students, scholarly personality, duties, and works. In the second section, we discussed the copies of the annotation, the methodology followed in the critical edition, the author's approach in the annotation, his approach to Quranic sciences, and the sources of the annotation. The study concluded with the critical text of the annotation.
Keywords: Baydawi; Beyzâvî; Commentary; En’âm sûresi; Hâmid b. Mustafa; Hâşiye; Hermeneutics; Khashiya; Surah al-An'am; Tefsir; Tefsir bilimi; Zamakhshari; Zemahşerî