Tusi’nin Tecridü’l-İtikad’ı ve Şerhlerinde varlık ve mahiyet

Abstract

Soyadı: Ayşe Betül Tekin Ana Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri slam Felsefesi Prof. Dr. Muhittin Macit Tez Türü ve Tarihi: Doktora – Aralık 2013 Nasîruddin Tûsî, Tecrîdü’l-İtikâd, Şerh, Varlık, Mahiyet

TUSİ’NİN TECRİDÜ’L-İTİKAD’I VE ŞERHLERİNDE VARLIK VE MAHİYET Son iki yüzyıldır bir çok şarkiyâtçı ve Müslüman reformcu, şerh geleneğinin İslam entelektüel düşüncesinin gelişimini engellediğini iddia etmişlerdir. Şerhlerde yeni fikirlerin bulunmayacağını varsayan bu yaklaşımın etkisiyle bir çok akademisyen Felsefe ve Kelâm alanındaki şerhlerle ilgilenmemişlerdir. Bu tezde şerh türündeki eserlere farklı fikirlerin birbirleriyle yarıştığı ve çatıştığı alanlar olarak bakılarak söz konusu iddiaya karşı çıkılmaktadır. Özellikle İbnü’l-Mutahhar Hıllî (ö. 1326), Şemsüddin Isfahânî (ö. 1348), Ali Kuşçu (ö. 1474) ve Abdurrezzak Lâhicî’nin (ö.1642) şerhleri ile Seyyid Şerif Cürcânî’nin (ö.1413) haşiyesine odaklanarak Nasîruddin Tûsî’nin (ö. 1274) Tecrîdü’l-İ’tikâd adlı eseri ele alındı. Bu şerhler, hem Sünnî ve Şiî medreselerinde yüzyıllarca okutulmuş meşhur eserler olduğu hem de birbirini tamamlayan yorumların yanında birbirinden farklı yorumları da içerdikleri için seçildi. Tezin konusu varlık ve mahiyet meselesi üzerine yapılan şerhlerle sınırlandırıldı. Tecrîd’in varlık ve mahiyet bölümleri üzerine yapılan yorumlar arasındaki benzerlik ve farklılıklar analiz edilerek, şârihlerin metni nasıl çeşitli biçimlerde yorumlayıp algıladıkları ortaya konuldu. Bu çalışma aynı zamanda Tûsî’nin felsefi sisteminin ve metafizik anlayışının sonraki yüzyıllara aktarımında şerh ve haşiyelerin oynadığı önemli rolü ortaya koymaktadır. Name and Surname: Ayse Betul Tekin Field: The Sciences of Philosophy and Religion Program: Islamic Philosophy Supervisor: Professor Muhittin Macit Degree Awarded and Date: Doctorate – December 2013 Nasīr al-Din al-Tūsī, Tajrīd al-I’tiqād, Commentary, Essence, Existence ABSTRACT ESSENCE AND EXISTENCE IN AL-TUSI’S TAJRID AL-ITIQAD AND ITS COMMENTARIES During the last two centuries, many Muslim reformists claimed that commentary tradition prevented development of Islamic intellectual thought. Since this view was too prevalent, many scholars were not interested in studying commentaries in the field of Islamic theology and philosophy as they were not expecting to see any new ideas. Challenging this view, I look at the commentaries as sites of contentions and disagreements. I focus on the commentaries of Ibn al-Mutahhar al-Hillī (d.1326), Shams al-Din Isfahānī (d.1348), Ala al-Din al-Qushjī (d.1474), Abd al-Razzāq al-Lahidjī (d.1642) and the gloss of Sayyid Sharīf al-Jurjānī (d.1413) on Tajrīd al-I’tiqād of Nasir al-Din al-Tūsī (d.1274). I chose these texts, because they were studied in both Sunni and Shi’ite madrasas. Moreover, they are salient since they concur as well as diverge in their interpretations of al-Tūsī’s Tajrīd. I have limited the dissertation with the similarities and differences between these commentaries with regard to the issues of existence and essence. By analyzing these differences among the commentaries of Tajrīd, I show how they encountered the text and interpreted it in various ways. My dissertation also demonstrates the role of commentaries in the transmission of al-Tūsī’s philosophical theology in later centuries.