Sultan, reaya ve hukuk : klasik dönem Osmanlı Devleti'nde tarım topraklarının mülkiyeti sorunu

Abstract

15. yy. ortalarından itibaren giderek artan bir şekilde cihanşümul bir imparatorluğa dönüşen Osmanlı Devleti, 1530’lardan sonra artık yeni topraklar fethetmektense mevcut hakimiyet alanı üzerinde güçlü bir merkezî yönetim kurmaya ağırlık verdi. Klasik dönemde diğer tüm imparatorluklar gibi Osmanlı devlet maliyesinin ana gelir kaynağını da toprak vergileri oluşturuyordu ve bu nedenle merkezî yönetimin iktidarını güçlendirmesi, tarım topraklarının doğru ve adil bir şekilde vergilendirilmesine ve vergilerin eksiksiz bir şekilde toplanmasına bağlıydı. Anadolu ve Rumeli’de tarım toprakları kategorik olarak miri statüdeydi ama pratikte söz konusu toprakları özel mülk olarak görme eğiliminde olan reayanın ve yeterli hukukî formasyona sahip olmayan taşra kâdılarının neden olduğu bazı önemli sorunlar vardı ve görünüşe göre bu sorunlar toprakların miri statüsünü tehdit eden bir seviyeye ulaşmıştı. Bu dönemde bir yandan merkezî yönetim söz konusu sorunların üstesinden gelmek için birtakım idari tedbirleri yürürlüğe koyarken, diğer yandan Osmanlı uleması tarım topraklarının miri statüsünü temellendirmek ve sultan, tımar sahipleri ve reayanın bu topraklarla ilişkilerinin hukukî niteliğini açıklamak için yoğun bir çaba içerisine girdi. İşte ulemanın bu yorum çabasına odaklanan elinizdeki çalışma, Osmanlı klasik döneminin son asrında kanun-şeriat ilişkisini tarım topraklarının mülkiyeti sorunu üzerinden ele almaktadır.

The Ottoman state, which gradually transformed into a universal empire from the mid-15th century onwards, shifted its focus from expanding its borders through conquest to establishing a strong centralized government within its existing territories after the 1530s. As with all the other empires during the classical period, the main source of revenue for the Ottoman state was land taxes. Therefore, the central government increasing its power and authority was dependent on the proper and fair taxation of agricultural land and the efficient collection of taxes. Although agricultural lands in Anatolia and Rumelia were categorically classified as “mīrī” (state-owned), there were significant problems stemming from the tendency of the reāyā to see these lands as their own private property, and from the inadequate legal knowledge of the rural qādīs (judges). It appears that these problems had reached a level where they threatened the mīrī status of the land. During this period, while the central government took various administrative measures to deal with these problems, the Ottoman ulemā (religious scholars) made significant efforts to establish the mīrī status of agricultural land and to explain the legal nature of the relationship between the sultān, the tīmār holders and the reāyā regarding these lands. This study focuses on the ulemā’s interpretative efforts during the last century of the classical Ottoman period to explore the relationship between kānūn and sharīa through the issue of ownership of agricultural lands.