İbn Sinâ felsefesinde tasavvur ve tasdik ayrımı

Abstract

İbn Sînâ’nın mantık ve mantık bölümü içeren eserleri kronolojik olarak incelendiğinde, onun, mantığın yapısını, özellikle son dönem eserlerinde, bilginin tasavvur ve tasdik olarak ayrılmasına göre şekillendirdiği görülmektedir. İbn Sînâ’ya göre, bilinenden bilinmeyenlerin nasıl elde edileceğinin kendisinde öğrenildiği mantık sanatında, bilgi tasavvur ve tasdik olarak ayrıldığı için, hem tasavvur hem tasdik yönünden bilinenden bilinmeyeni elde edecek yollar öğrenilmektedir. Böylece mantık bilinmeyen tasavvurları veren ve bilinmeyen tasdikleri veren iki ayrı bölümden oluşmaktadır. İbn Sînâ’nın ilk dönem mantık ve mantık bölümü içeren eserleriyle İbn Sînâ öncesinde yazılmış mantık eserleri incelendiğinde ise, bu ayrıma yer verilmiş olan eserlerde dahi, mantığın yapısının İbn Sînâ sonrasında mantıkta yaygın bir şekilde yapılan bu ayrıma göre kurulmadığı görülmektedir. Tasavvur-tasdik ayrımıyla ilgili İbn Sînâ öncesindeki tek kullanım Fârâbî’ye aittir. Fârâbî’nin de mantıkta ve tasavvur-tasdik ayrımı yaptığı eserlerinde bu ayrımı mantığın kurucu ilkesi olarak almadığı görülmektedir. Bu çalışmada, İslam mantığına rengini veren tasavvur-tasdik ayrımının mahiyetini ve niçin yapıldığını ortaya koymak amaçlanmıştır. Bunun için, mantığı tasavvur-tasdik ayrımına göre kuran ilk filozof olan İbn Sînâ ile İbn Sînâ öncesinde eserlerinde tasavvur-tasdik ayrımı açık olarak geçen tek filozof olan Fârâbî’nin eserleri önemli bir konumda bulunmaktadır. İbn Sînâ felsefesinde tasavvur-tasdik ayrımının ele alındığı bu çalışmanın ilk bölümünde, İbn Sînâ öncesi felsefe tarihinde tasavvur-tasdik ayrımının izleri, geriye götürülebilen ilk kaynak olan Fârâbî’nin eserlerindeki tasavvur-tasdik ayrımının geçtiği problematik bağlamların tespiti yoluyla geriye dönük incelenmiş; ikinci bölümünde ise İbn Sînâ’nın eserlerindeki bağlamlar gösterilerek İbn Sînâ’nın kendisine ulaşan materyali yorumu ele alınmıştır.

When Avicenna’s logical works and works that include logic sections, are examined chronologically, it is seen that he shaped the structure of logic, especially in his late works, according to the division of knowledge into conception and belief. According to Avicenna, in the art of logic, in which it is learned how to obtain the unknown from the known, since knowledge is divided into conception and belief, ways to obtain the unknown from the known are learned in terms of both conception and belief. Thus, logic consists of two separate parts, one that gives unknown conceptions and one that gives unknown beliefs. When Avicenna’s early works containing logic and logic sections and the logic works written before Avicenna are examined, it is seen that even in the works where this distinction is included, the structure of logic is not established according to the distinction between conception and belief. The only use of the distinction between conception and belief before Avicenna belongs to al-Fārābī. It is seen that al-Fārābī does not take this distinction as the founding principle of logic in his works where he makes a distinction between conception and belief in logic. In this study, it is aimed to reveal the quiddity of this distinction that gives color to Islamic logic and why it is made. For this reason, the works of Avicenna, who was the first philosopher to establish logic according to the distinction between conception and belief, and al-Fārābī, who was the only philosopher before Avicenna in whose works the distinction between conception and belief was clearly mentioned, are in an important position. In the first part of this study which deals with the distinction between conception and belief in Avicenna’s philosophy, the traces of this distinction in the history of pre-Avicennan philosophy are examined retrospectively by identifying the problematic contexts in which the distinction between conception and belief appears in al-Fārābī's works, which is the first source that can be traced back; in the second part, the contexts in Avicenna's works are shown and Avicenna's interpretation of the material that reached him is discussed.