İbn Haldûn'un Kur'ân anlayışı

Abstract

İbn Haldûn tarih ve toplum teorileriyle İslâm toplumunun içinde bulunduğudurumu ortaya koymaya yönelik bir teşebbüste bulunmuştur. Bu çalışmada İbnHaldûn’un düşüncesinde teorilerini âyetlerle nasıl desteklediği başka bir ifade ile bilgikaynağı olarak vahye nasıl müracaat ettiği üzerinde durulmaktadır. Bu minvalde İbnHaldûn’un Kitâbü’l-İber adlı tarihinin giriş kısmı olan ve sonradan müstakil bir eserolarak da şöhret bulan Mukadime’si merkeze alınarak onun âyetlerle desteklediği tarihve toplumla ilgili teorileri özelinde diğer eserleri incelenmektedir. Böylelikle bir İslâmdüşünürünün kendi sistemi içerisinde kurduğu teorilerle âyetler arasındaki irtibatıngösterilmesi istihdaf edilmektedir. Bu bağlamda bu çalışmada temel olarak metin analiziyöntemi kullanılmakta ve yöntem tatbik edilirken Maxqda programına müracaatedilmektedir.Araştırmada öncelikle İbn Haldûn’un hayatı, toplumsal rolleri çerçevesinde elealınmakta sonrasında ise onun ulaşılabilen eserleri, âyetlerle istişhad ettiği teorileriaçısından incelenmektedir. Ardından İbn Haldûn’un ilimler tasnifi içerisinde Kur’ân’adair ilimlere verdiği yer değerlendirilmekte ve son olarak âyetlerin teoriler içerisindekiyeri tespit edilmektedir. Netice itibariyle İbn Haldûn’un teorilerini izah ederkenzikrettiği âyetleri sadece teberrüken değil aynı zamanda ele aldığı konuyla irtibatınıkurarak bilinçli bir şekilde tercih ettiği ve müfessirlerin aksine toplumsal realitedekarşılığını bulan vakadan âyetlere doğru bir yorum gerçekleştirdiği sonucunaulaşılmaktadır.İÇİNDEKİLERİBN HALDÛN’UN KUR’ÂN ANLAYIŞIÖZET ........................................................................................................................ iABSTRACT ........................................................................................................... .iiÖNSÖZ ................................................................................................................. .iiiİÇİNDEKİLER ..................................................................................................... vKISALTMALAR ................................................................................................... ixGİRİŞ1. ARAŞTIRMANIN KONUSU VE YÖNTEMİ ................................................. 22. ARAŞTIRMANIN LİTERATÜR DEĞERLENDİRMESİ ............................. 7BİRİNCİ BÖLÜMİBN HALDÛN’UN HAYATI VE ESERLERİ1. İBN HALDÛN’UN HAYATI ........................................................................... 171.1. Yaşadığı Dönem ...................................................................................................................... 171.2. Eğitimi ve Toplumsal Rolleri ................................................................................................. 202. İBN HALDÛN’UN ESERLERİ ...................................................................... 34vi2.1. Tarih ....................................................................................................................................... 342.1.1. Mukaddime ........................................................................................................................ 352.1.2. Kitâbü’l-İber ..................................................................................................................... 382.1.3. et-Ta‘rîf bi İbn Haldûn ..................................................................................................... 412.1.4. Vasfu bilâdi’l-mağrib ........................................................................................................ 422.2. Dinî İlimler .............................................................................................................................. 422.2.1. Kelam: Lübâbü’l-muhassal fî usûli’d-dîn ......................................................................... 422.2.2. Tasavvuf: Şifâü’s-sâil li te’zîbi’l-mesâîl ........................................................................... 432.2.3. Hadis: Tezkîru’s-sehvân .................................................................................................... 442.2.4. Fıkıh ................................................................................................................................. 452.2.4.1. Müzîlü’l-melâm an hukkâmi’l-en‘âm ........................................................................ 452.2.4.2. Şerhu recez fî usûli’l-fıkh li’l-Lisâneddin İbni’l-Hatîb ............................................. 472.3. Diğer İlimler ............................................................................................................................ 472.3.1. Edebiyat: Şerhu’l-Bürde, Kasideler .................................................................................. 482.3.2. Felsefe: İbn Rüşd’ün Çoğu Kitabının Telhîsi ................................................................... 482.3.3. Mantık: Takyîd fi’l-mantık ................................................................................................ 482.3.4. Matematik: Kitâb fi’l-hisâb .............................................................................................. 49İKİNCİ BÖLÜMİBN HALDÛN’UN İLİMLER TASNİFİNDE KUR’ÂN’A DAİR İLİMLER1. İLİM ANLAYIŞI VE İLİMLER TASNİFİ ................................................... 511.1. İlim Anlayışı ............................................................................................................................ 511.2. İlim Tasnifi .............................................................................................................................. 591.2.1. Naklî İlimler ...................................................................................................................... 691.2.2. Aklî İlimler ....................................................................................................................... 782. KUR’ÂN’A DAİR İLİMLER .......................................................................... 862.1. Kıraat ...................................................................................................................................... 902.2. Tefsir ....................................................................................................................................... 972.2.1. Naklî Tefsir ..................................................................................................................... 1022.2.2. Lügavî Tefsir ................................................................................................................... 105viiÜÇÜNCÜ BÖLÜMİBN HALDÛN’UN TARİH VE TOPLUM ANLAYIŞINDA KUR’ÂN1. İBN HALDÛN’UN TARİH ANLAYIŞINDA ÂYETLE İSTİŞHAD ......... 1291.1. Tarih Tenkîdi Bağlamında Âyetle İstişhad ........................................................................ 1311.1.1. Tefsir Yazımından Kaynaklanan Hataların Tenkîdi ....................................................... 1401.1.2. Tarih Yazımından Kaynaklanan Hataların Tenkîdi ........................................................ 1511.2. Tarih Usûlü ve Felsefesi Bağlamında Âyetle İstişhad ....................................................... 1532. İBN HALDÛN’UN TOPLUM ANLAYIŞINDA ÂYETLE İSTİŞHAD ..... 1572.1. Umrân Nazariyesi ................................................................................................................. 1582.1.1. Beşerî Umrân .................................................................................................................. 1632.1.1.1. Coğrafya ve Nübüvvet ............................................................................................ 1632.1.1.2. Vahiy ....................................................................................................................... 1672.1.2. Bedevî Umrân ................................................................................................................. 1682.2. Umrân Nazariyesine Göre Toplumsal Kurumlar ve Toplumsal Yapı ............................ 1732.2.1. Toplumsal Kurumlar ....................................................................................................... 1732.2.1.1. Siyaset ..................................................................................................................... 1742.2.1.1.1. Devlet .............................................................................................................. 1742.2.1.1.2. Hükümet .......................................................................................................... 1922.2.1.2. Ekonomi .................................................................................................................. 2192.2.1.2.1. Kesbin Rızık ile İlişkisi ................................................................................... 2192.2.1.2.2. Kesbin Define ile İlişkisi ................................................................................. 2212.2.1.2.3. Kesbin Ticaret ile İlişkisi ................................................................................ 2222.2.1.3. Eğitim ...................................................................................................................... 2232.2.2. Toplumsal Yapı ............................................................................................................... 2342.2.2.1. Fizikî Yapı .............................................................................................................. 2342.2.2.2. Kültürel Yapı .......................................................................................................... 236SONUÇ ................................................................................................................ 241BİBLİYOGRAFYA ............................................................................................ 246viiiEK 1: ÂYETLERİN SAYISI VE MEÂLİ ........................................................ 257EK 2: ÂYETLERDEKİ SÖZCÜKLERİN FREKANS ÖRNEKLERİ ......... 263EK 3: KOD MATRİS TARAYICISI ................................................................ 263EK 4: ANLAM VE KÖKEN İTİBARİYLE ÖNE ÇIKAN İSİMLER .......... 265EK 5: ANLAM İTİBARİYLE ÖNE ÇIKAN İSİMLER (1) ........................... 266EK 6: ANLAM İTİBARİYLE ÖNE ÇIKAN İSİMLER (2) ........................... 267EK 7: KÖKEN İTİBARİYLE ÖNE ÇIKAN İSİMLER ................................. 268EK 8: ÂYETLERDE ÖNE ÇIKAN FİİLLER ................................................ 269EK 9: ÂYETLERDEKİ BÜTÜN KELİMELER ............................................. 272EK 10: ÂYETLERDEKİ KODLANAN KELİMELER ................................. 273EK 11: MUKADDİME’DEKİ ÂYETLER ........................................................ 274

Ibn Khaldun attempted to reveal the situation of Islamic society with his theoriesof history and society. In this study, it is emphasized how Ibn Khaldun supported histheories with verses, in other words, how he applied revelation as a source ofinformation. In this context, Ibn Khaldun’s Muqaddimah which is an introduction partof his history book Kitâbü’l-Iber and became famous as an independent work later is themain focus and his other works are examined in the light of his theories on history andsociety. Thus, it is aimed to show the connection between the verses and the theoriesestablished by an Islamic thinker in his system. In this context, the text analysis methodis mainly used in this study by using Maxqda program.In this research, initially, Ibn Khaldun’s life is examined within the frameworkof his social roles, and then, his accessible works are examined in terms of the theoriesthat he has constructed through verses. Then, the place İbn Khaldun gave to theQur’anic sciences within the classification of sciences is evaluated and finally the placeof the verses in those theories is determined. As a result, it is concluded that IbnKhaldun consciously preferred the verses he adverted while explaining his theories notonly for the sake of divine grace but also by establishing a link with the subject, andunlike the commentators, he interpreted the verses based on the cases in social reality