Türk hukukunda hapis hakkı

Abstract

Günümüz Türk hukuku açısından hapis hakkının doğumu için gerekli şartları, konusu, benzer hukuki müesseseler ile karşılaştırması, hükümleri ve uygulama alanlarını incelemek bu tezin amaçları arasında sayılabilir. Ancak asıl amaç, kanunlarda dağınık şekilde yer alan ve hukukumuz açısından büyük önem arzeden bir müesseseyi toplu bir halde ele alarak anlaşılmasını kolaylaştırmaktır. Bu çerçevede genel ve özel hapis hakkı uygulamalarını, karşılıklı etki ve bağlantı içinde ama bütüncül bir gözlemle incelikleri tespit edilmeye çalışıldı. Genel hapis hakkı belirtildikten sonra özel hapis uygulamalarına önyargılı olmadan şüphe ile yaklaşarak, delillerle desteklenerek genel hapis hakkı ile karşılaştırması yapıldı. İnceleme boyunca şu soruların cevapları araştırıldı: Hapis hakkı nedir? Benzer hukuki müesseseler ile (rehin, adem-i ifa, alıkoyma hakkı, takas) arasındaki farklar ne-lerdir? Konusunu neler oluşturur? Hapis hakkına sahip olmanın şartları ve hükümleri nelerdir? Alacağın temlikine bağlı, olarak alacakla birlikte, hapis hakkı temlik edilebilir mi? En önemlisi Türk hukukunda uygulama alanları nerelerdir? Bu özel uygulamalar gerçekten bir hapis hakkı mıdır? Yoksa adı konmamış ama bize başka bir müesseseyi mi çağrıştırmaktadır? Türkiye gibi iktibas yoluyla kanunlaştırma hareketlerinin yapıldığı bir ülkede hapis hakkı, ihtiyacı ne derece karşılamaktadır? Bu sorulara hapis hakkı müessesesi iki bölüm halinde incelenerek cevap veril-meye çalışıldı. Birinci bölümde; hapis hakkının tanımı, hukuki niteliği, benzer hukuki müesse-selerle karşılaştırması, konusu olarak menkul eşya, kıymetli evrak ve çeşitli konulara göre değerlendirmesi, hapis hakkının doğumu için gerekli şartlar, hükümleri, sona erme şekilleri ve alacakla birlikte temlik edilebilip edilemeyeceği incelenmiştir. İkinci bölümde; hapis hakkının özel uygulamaları incelenmiş, genel hapis hakkı ile karşılaştırması yapılmıştır. Çeşitli kanunlardaki özel hapis hakkı uygulamaları olarak şunlar belirtilmiştir: Medeni Kanundaki özel hapis hakkı uygulamaları; başkasının arazisine düşen ve göçen şeylerin alınmasından veya aranmasından dolayı arazi sahibinin hapis hakkı, intifa hakkı sahibinin hapis hakkı ve iyiniyetli zilyedin yaptığı giderleri talep hakkından doğan hapis hakkı. Borçlar Kanunundaki özel hapis hakkı uygulamaları; başkasının arazisine girerek zarar veren hayvan üzerinde taşınmaz zilyedinin, adi ve hasılat kirasında kiralayanın, ari-yet alanın, hizmet sözleşmesinde işveren ve işçisinin, istisna sözleşmesinde müteahhidin, vekilin, tellalın, vekaletsiz iş görenin, komisyoncunun, vedia sözleşmesinde müstevdinin, ardiyecinin ve otelci, hancı, umumi ahır ve garaj işletenlerin hapis hakkı. Ticaret Kanunundaki özel hapis hakkı uygulamaları; acentanın, umumi mağa-zaların, taşıyıcının, taşıma işleri komisyoncusunun, navlun sözleşmesinde taşıyanın, yar-dım ve kurtarma giderleri ile ücretlerden dolayı alacaklının emniyet altına alınan şeyler üzerindeki hapis hakkı. Diğer kanunlardaki özel hapis hakkı uygulamalarından; Fikir ve Sanat Eserleri Kanununa göre alacaklının ve Avukatlık Kanununa göre de avukatların hapis hakkı incelenmiştir. Sonuç bölümünde ise, genel hapis hakkı ve özel hapis hakkı uygulamaları değerlendirilip, çeşitli önerilerde bulunulmuştur.